Ivan Šijaković – Sociologija i BiH

Četiri pitanja o mestu i ulozi sociologije u bosanskohercegovačkom društvu

Stanje i problemi bosanskohercegovačkog društva danas, vapiju za sociologijom i sociološkim promišljanjem, anlizom i istraživanjem. Već dvadeset godina ovo društvo predstavlja pravu “laboratoriju” za društvene nauke, posebno za sociologiju. To nama kao sociolozima može predstavljati “zadovoljstvo” zbog prilike da pratimo, analiziramo, istražujemo, komentarišemo, ali kao članovima tog društva i učesnicima u svakodnevnim događanjima, ostavlja gorak ukus i osećaj tjeskobe zbog problema, protivrječnosti, konflikata, fragmentacije, tribalizacije, socijalnog, kulturnog i duhovnog zaostajanja bosanskohercegovačkog društva za razvijenim delovima svijeta. Da bi sociologija bila spremna odgovoriti na takvo stanje i izazove, mora stalno propitivati svoje stanje i poziciju, počevši od teorijsko metodološkog okvira, akademskog mjesta i uloge, pa do prihvatanja i priznanja mjesta sociologa u našem društvu danas. U tom smislu, čini mi se, da je potrebno imati u vidu i uvijek postavljati bar četiri pitanja o stanju sociologije i njenom uzajamnom odnosu sa bosanskohercegovačkim društvom: 1) kakvo je teorijsko stanje sociologije kod nas? 2) Kakvo je stanje unutar sociologije kao akademske discipline (položaj na univerzitetima)? 3) Kakva je sociološka infrastruktura u BiH? 4) Kakav je prostor i mogućnosti zaposlenja mladih diplomiranih sociologa?

1. Teorijsko stanje sociologije u BiH

Osnovno pitanje za sociologiju danas, bilo o kom prostoru da je riječ, jeste pitanje njene teorijske osavremenjenosti, sposobnosti da se prilagodi novonastalim i stalno nudećim predmetima istraživanja i analize. Globalizacija nam je donela svet i život koji je pobjegao od nas (Gidens), koji je proizveo i proizvodi svakim danom onoliko rizika koji su skoro recipročni napretku nauke (Bek), što predstavlja istorijski, teorijski i društveni paradoks. Takva opšta, svjetska pitanja dolaze u fokus sociološke analize, ali i pitanja svakodnevnog života, problema, mogućnosti i perspektiva ljudi u Mostaru, Visokom, Prnjavoru ili bilo kom drugom mjestu u BiH. Odgovoriti na ovako širok spisak i dijapazon pitanja, problema i izazova, može samo sociologija koja prati, razmatra i uključuje se u sve savremene sociološke teorijske, metodološke i epistemološke tokove.

U svom istraživanju i edukaciji sociologija treba da zadrži kurs prema „velikim pitanjima“ (kako kažu Berger i Kelner) drštva, čovjeka i njegove egzistencije, da na osnovu toga stalno propituje, reinterpretira i revitalizira vlastiti naučni habitus. Sociologija treba da zauzme poseban ugao gledanja, način gledanja, jer svijet je sve manje ono što nam se čini, što vidimo, susrećemo, što izgleda da jeste. Zbog toga sociologija mora da drži čvrstu liniju na putu trostepenog odnosa prema društvu, svetu, okruženju, svakom problemu i pitanju, od lokalnog do globalnog: otkriće – razumevanje – objašnjenje. Ako se ispusti neka od ove tri ključne karike, onda naš napor da održimo sociologiju i proširimo njen uticaj u društvu i svakoj sredini posebno, posteje težak i neizvjestan. Pitanje odnosa objektivnog, objektivnosti (objektivizma) i subjektivnog, subjektivnosti (subjektivizma) u savremenoj sociološkoj teoriji i praksi postaje sve značajnije. Zadatak nam je da dozvolimo širenje prostora za subjektivni pristup istraživača, ali da ne narušimo princip objektivnosti (jedan od fundamentalnih principa u sociologiji) i pokažemo odgovornost u suprotstavljanju liberalističkoj ideologiji koja kroz prizmu subjekta i subjektivnog ubacuje relativizam i time sociološku teoriju pomera ka književnoj i žurnalističkoj naraciji, a sociološka znanja i analize ka zdravorazumskom diskursu. Pred savremenom sociologijom stoji i pitanje očuvanja prostora i predmeta istraživanja ugroženog, s jedne strane dominacijom tehnike u svim čovekovim aktivnostima, a s druge strane pritiskom i hegemonističkim aspiracijama raznih ideologija u društvu. Još jedno pitanje savremene sociologije treba ovde pomenuti, to je odnos makro i mikro nivoa u istraživanjima i učenju, odnosno problem ravnoteže teorijskog i empirijskog u istraživanju i analiiizi, kao najvažnije metodološko pitanje.

Snaga sociologije u bilo kom prostoru, pa i u bosanskohercegovačkom društvu, zavisiće od njene sposobnosti i mogućnosti da se prilagodi novim teorijskim tokovima, amortizujući njihove ekstremne uticaje i čuvajući glavni tok u ravnoteži između tradicionalnog i savremenog. Potrebno je da stalno ističemo prednosti i nedostatke novih teorija, prvavaca i škola mišljenja kao što su refleksivna sociologija, teorija racionalnog izbora i razmene, socijalni konstrukcionizam, feminističke i rodne teorije, teorije svakodnevnog života, kao i najveći izazov sociologiji koji je uputio Alen Turena stavom da više nema društva, te da sociologija mora da posveti pažnju pojedincu. U mnoštu ovih i drugih teorijskih stavova postoji neko zrno teorijske vrednosti i inovacije, ali i opasnost da nas jednostranost pojedinih stavova i mišljenja mogu odvesti na teorijsku i istraživačku stranputicu. Zbog toga treba da se zapitamo: šta mi to kao sociolozi danas istražujemo, analitiramo i prezentujemo studentima? U tom pogledu, jedno od osnovnih pitanja i aktivnosti savremene sociologije jeste pitanje stanja i vrednosti paradigme i paradigmi (Kun). Ako je paradigma isrpela svoju snagu i vrednost a mi to ne primećujemo, onda nastaje niz problema i teškoća u analizi i objašnjenju pojava i procesa kojima smo danas svjedoci. Ovdje ćemo pomenuti samo neke paradigme koje zahtevaju razvoj diskursa koji bi doveo do njihove promene, kao što su paradigme o demokratiji, civilnom društvu i državi. Slabosti ove tri paradigme najbolje osećamo danas mi u BiH kada pokušavamo da analiziramo bosanskohercegovačko društvo, a susrećemo se sa problemom korespodencije starih teorijskih struktura i stanja u svakodnevnom životu. Na primer, ako bi smo željeli da analiziramo karakteristike države u BiH, onda moramo poći od toga da ona nema, skoro nikakav, spoljašnji i unutrašnji suverenitet kako bi podrazumevala dosadašnja paradigma od državi. Zatim, u redosledu poimanja države na prvom mjestu dolazi država kao efikasna administrativna jedinica (centralizovana, decentralizovana, regionalizovana zajednica), zatim država kao oblik vlasti (monarhija, republika, partiokratija, vidljiva ili nevidljiva oligarhija, formalna ili stvarna demokratija) i kao treće, država kao pripadnost, identitet (patriotizam: ustavni, etnički, kulturni). Ako pogledamo bosanskohercegovačko društvo, videćemo da se tu na prvo mjesto stavlja pripadnost kod poimanja države a druga dva elmenta zanemaruju. Zbog toga imamo ovliko problema u konstituisanju i razumevanju uloge i značaja države.

Tek ako imamo sve naznačeno u vidu, i još dosta toga što u ovom kratkom osvrtu nije moguće istaći, moći ćemo da se ozbiljnije, spremnije i autoritativnije posvetimo analizi stanja u bosanskohercegovačkom društvu i položaju sociologije u njemu.
2. Stanje sociologije kao akademske discipline

Drugo važno pitanje koje zaslužuje našu posebnu pažnju, jeste pitanje stanja unutar sociologije kao akademske discipline, pitanje njene unutrašnje strukture, makro i mikro disciplina, kao i pitanje odnosa sociologije prema ostalim akademskim disciplinama i njihovog odnosa prema sociologiji.

Prisutna je tendencija stalnog usitnjavanja, atomizacije sociologije kroz mnoštvo malih disciplina, neka vrsta “mikrosociologizacije” predmeta istraživanja. Naravno, da bi se što bolje i pouzdanije istraživalo, neophodna je “raspodela” opšteg predmeta istraživanja (društvo) između socioloških disciplina, ali se stalnim uvođenjem novih mikrodisciplina stvara opasnost smanjenja teorijske i metodološke oštrice same sociologije. Mnoštvo novih socioloških disciplina donosi problem njihovih naziva, pa tako imamo “socilogiju poslovanja”, “socilogiju organizacionog ponašanja”, “sociologiju medicine” (“medicinska sociologija), “sociologiju biznisa” i slično. Kod ovakvih “specifičnih” socioloških mikrodisciplina postaje problematično odrđenje predmeta i metoda, pojmovno-kategorijalnog aparata i teorijskog obuhvata. Postavlja se pitanje da li atomizacija sociološke teorije donosi više štete nego koristi imidžu sociologije u društvu? Svakako da ne možemo biti protiv podele sociologije na posebne i pojedinačne discipline, kao što se tome nekada suprotstavljao Robert Merton, ali se mora paziti od opasnosti relativizacije sociološke teorije, koja je već ozbiljno zahvatila neke druge društvene nauke, posebno istoriju i ekonomiju.

Jedan od uzroka ovakvih problema u sociologiji potiče od nastojanja da se sociologija potisne iz akademskog prostora, sa pojedinih fakulteta, pa sociolozi pristaju na kompromis tako što joj menjaju ime i u silabuse dodaju teme iz drugih disciplina, obično onih predmeta koji su matični za fakultet na kome se sociologija bori za opstanak. To je, na neki način, prepuštanje dijela predmeta sociologije drugim naučnim disciplinama i dobrovoljno odustajanje od dijela akademskog prostora koji pripada sociologiji. Snaga i ugled sociologije neće se na takav način sačuvati i proširiti na duži rok, to mogu biti privremena i delimična rešenja za povratak izvornog značenja, položaja i mjesta sociologje na univerzitetu i u bosanskohercegovačkom društvu uopšte. Naravno, postoji i pritisak, pa i otimanje sociološkog akademskog prostora od strane mnogih savremenih akademskih disciplina (ponekada i pomodnih) koje u svoje silabuse uključuju sociološke teme, kao što to čini menadžment, poslovna etika, komunikacije, organizaciona kultura, organizaciono ponašanje, ljudski resursi, pa čak pravo i ekonomija. Ako sociologija nema dobru i ravnopravnu poziciju u celokupnoj akademskoj zajedniici, onda će njena pozicija, uloga i uticaj u bosanskohercegovačkom društvu biti sve manja i slabija.

3. Sociološka infrastruktura u BiH

Kao treće važno pitanje koje ovde treba postaviti, jeste pitanje koje ću uslovno označiti kao pitanje sociološke infrastrukture u BiH, a koje podrazumeva ukupnost institucionalnih, kadrovskih, prostornih, kvaltativnih i vrednosnih resursa na kojima počiva sociologija. Kao prvo, sociologija se izučava na većini državnih univerziteta u BiH, kao poseban odsek (studijski program) ili zajedno sa filozofijom. To je dobra polazna osnova za razvoj i širenje sociologije i njene uloge u obrazovnom sistemu, kao i predmeta interesovanja mladih koji stupaju na akademski put i koji biraju profesiju sociologa. Ovo je samo jedan, svakako najvažniji, elemenat u sociološkoj infrastrukturi u BiH, ali potrebno je još nekoliko važnih elemenata kako bi sociologija stekla povoljne resurse i mogla da pomogne razvoju bosanskohercegovačkog društva.

Sledeći važan elemenat u sociološkoj infrastrukturi jesu instituti (ili institut) koji bi se bavili istraživanjem aktuelnih pojava, tema i pitanja u BiH, Evropi i svijetu. Kao što je poznato, sociološki institut ne postoji u BiH, te bi njegovo formiranje (od strane države) u narednom periodu bilo neophodno. Na primer, institut za sociološka istraživanja u Sarajevu sa odelenjima u Tuzli, Mostaru i Banjaluci bio bi od velike koristi za sociologiju i celokupno bosanskohercegovačko društvo. Pored instituta, trebalo bi da postoje i centri za sociološka istraživanja u pojedinim gradovima, lokalnim zajednicama, državnim institucijama (kao što je parlament), univerzitetima i fakultetima na kojima se izučava sociologija kao poseban odsjek, smjer ili studijski program. Na taj način bi se stvorile pretpostavke da sociologija pristupi ozbiljnoj analizi i izučavanjau važnih pitanja i problema u savremenom bosanskohercegovačkom društvu.

Posebno pitanje u okviru sociološke infrastrukture jeste kvalitet kadrova i kvalitet studija sociologije. Tu se misli na kvalitet magistarskih i doktorskih radova, naučno istraživačkog rada, referenci nastavnika i istraživača, kvalitet nastave i kvalitetan rad studenata. Ovo je osnova celokupnog nastojanja da sociologija dobije adekvatno mjesto u društvu i da mu bude korisna.

4. Mogućnosti zaposlenja diplomiranih sociologa

Najzad, kao četvrto pitanje koje ovde pokrećem, tiče se prostora i mogućnosti zaposlenja mladih ljudi koji diplomiraju sociologiju. Ovo je izlazni, ishodišni rezultat i proizvod svih prethodno pomenutih pitanja, pretpostavki i očekivanja. Stanje sociologije u bosanskohercegovačkom društvu, uticaj sociologa, kao i odnos društva prema sociologiji i sociolozima, prelama se kroz prizmu mogućnosti zaposlenja i potrebe za sociolozima kao profesijom i zanimanjem.

Velika je odgovornost starijih sociologa u tome da svojom cjelokupnom aktivnošću pomažu da se stalno stvaraju mogućnosti zaposlenja mladih sociologa. Jedno od tradicionalnih mjesta za zaposlenje jeste obrazovanje, posebno srednje škole. Međutim, primetano je nastojanje birokratije da se sociologija potisne iz srednje škole, tamo gde god je to moguće, odnosno gde naša (mislim na afirmisane sociologe) neopreznost, lenjost i neaktivnost dozvoli. Treba misliti, uočavati i ukazivati i na druga podrčja na kojima se vidi prostor za sociologe. Ovde ću pomenuti nekoliko zanimljivih područja. Institucije (parlament, vlade, ministarstva, državna uprava) su veoma važno mjesto za rad sociologa. Zatim, lokalne zajednice (svaka opština bi trebala da ima jednog sociologa), analitičari u medijima, ustanovama kulture, socijalne zaštite, kao i u kompanijama u odelenjima za ljudske resurse i odnose s javnošću.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *