Položaj žene u društvu

dr Ivan Šijaković

NOVA PODRUČJA SUKOBA IZMEĐU MUŠKARCA I ŽENE[1]

Rezime

Može se reći da je, u savremenom društvu, ostvaraen značajan napredak u emancipaciji žena, u svim područjima i na svim prostorima globusa. Ipak je ostalo još mnogo prostora gde se žena nalazi u podređenom, ugroženom pa i u potpuno nehumanom položaju. Mnoštvo trdicionalnih i patrijarhalnih društva i društvenih grupa i dalje ostvaruje večitu težnju da žena ostane zarobljena u privatnoj sferi, vezana za kuću i decu, da “služi” mužu i porodici, da se žrtvuje, da bude neprimetna, daleko od javne sfere društva i slobodnog građanskog života. To je izvor stalnog sukoba između muškarca i žene, koji se iz dana u dan stalno širi.

Postoje brojni oblici i načini kojima se žena u savremenim uslovima potiskuje na marginu društva. To počinje od samog rođenja (želja da se rodi sin), nastavlja se u detinjstvu kroz vaspitanje i pripremu za “ženske” poslove, odabiranje “ženskih” škola. Brak često postaje oblik degradacije žene (umesto afirmacije i potvrđivanja), žena je često zarobljenik porodice i porodičnih odnosa, nekada trpi i direktno nasilje u porodici. U društvu se nastavlja potiskivanje žene u ekonomskoj sferi (teže zaposlenje, slabije plaćena radna mesta, zlostavljanje na poslu), političkoj i kulturnoj oblasti. Rat, kriminal, korupcija i trgovina ženama kao “belim robljem” predstavljaju potpunu degradaciju žene. Naravno postoje i oblici samopotiskivanja žena (asketizam, robovanje lepoti i vitkosti, modnim trendovima, lezbejstvo, bežanje u usamljenost).

Postavlja se pitanje ko, kako i kada može pomoći savremenoj ženi da poboljša svoj položaj u društvu? Ako se podrazumevaju uslovi opštecivilacijskog napretka savremenog sveta i aktivnosti pojedinaca onda je brže i značajnije poboljšanje položaja moguće kroz stalne aktivnosti neofeminističkih pokreta i građanskih inicijativa u kojim će žene stalno ukazivati na svoj položaj, puteve i načine njegovog poboljšanja. U vreme globalizacije to pitanje dobija na sve većem značaju. Borba za primenu i poštovanje ljuskih prava stvara prostor za emancipaciju žene u savremenom društvu. Uloga medija je veoma značajna za ceo taj postupak i proces neophodne emancipacije žene, kojoj se svakim danom nameću novi načini i sredstva porobljavanja i potiskivanja na marginu društva.

Glavne rečei: savremeno društvo, žena, emancipacija, položaj u društvu, oblici potiskivanja žene, ugrožavanje prava žene, nasilje, emancipatorski pokreti.

Summary

Newly spheres of conflict between man and woman

Although significant progress has been made in the emancipation of women, especially after the Second World War, many areas have remained in the contemporary world where the woman is in subordinate, oppressed and even completely inhumane position. Many traditional and patriarchal societies and groups continue to realize the eternal desire to make the woman imprisoned within the private sphere, bound to home and children, expected to “serve” her husband and family, to sacrifice herself, to be unnoticeable, far away from the public sphere of the society and free civil life.

There are numerous forms and ways by which the woman is pushed to the margins of the society under contemporary conditions. It starts with the birth itself (parents’ desire to get a son), continues throughout childhood through education and preparation for “female” jobs, choosing “female” schools. Marriage often becomes a means of degradation for women (rather than their affirmation and confirmation), the woman often being the prisoner of her family and family relations, and sometimes even suffering direct abuse. The repression of women continues in the economic sphere (it is more difficult for women to find employment, they are less paid than men for performing the same jobs, they are subject to abuse at workplace), and the political and cultural spheres as well. War, crime, corruption and trafficking with women represent complete degradation of the woman. There are also different forms of self-repression, such as asceticism, lesbianism, withdrawal into solitude, being slave to beauty, slimness, fashion trends, etc.

The questions posed are who can help the modern woman to improve her position in the society, how and when. If the conditions of general progress in civilization and the activities of individuals are presumed, then a faster and more significant improvement of the woman’s position is possible through continuous activities of neo-feminist movements and civil initiatives in which women will keep on pointing out to their position and the ways to improve it.

Key words: contemporary society, woman, emancipation, position in the society, ways of repression of women, violation of women’s rights, abuse, emancipation movements;

Težnja da se dominira nad ženom od strane muškarca i od strane društva veoma je stara tema. Gde su uzroci i koreni takve težnje? Možda se koreni mogu naći i u biblijskoj poruci koja kaže da je Bog stvarajući svet za šest dana stvorio čoveka (muškarca) upravo šesti dan. Na kraju svog “stvaralačkog” zanosa, možda već “umoran” i u žurbi da ode na odmor tog sedmog dana, zaboravio je da mu stvori ženu. Biblijska metafora o stvaranju žene od Adamovog rebra može da znači da je ona tu pristigla naknadno, slučajno, jer Adam nije našao “druga za sebe” među “zemaljskim zverima i nebeskim pticama”, da je stvaranje sveta moglo da se završi i bez nje, ali i da je žena neizbežna u “božijem poretku” stvari i sveta. Bog kao da se kasnije “pokajao” zbog visokog položaja i značaja koji je dao ženi prilikom stvaranja sveta pa nastoji da je stavi na razna iskušenja i kazni zbog počinjenih grehova. Prvi greh u raju načinila je žena probajući zabranjeno voće sa “drveta od znanja dobra i zla” i dovodeći u nepriliku Adama, zbog toga je bila kažnjena od strane Boga izgnanstvom iz raja i osudom na patnje u “običnom” svetu i daljem životu.[2] Od tada žena postaje simbol greha koji nije samo njen greh već greh čitavog ljudskog roda, ona je načinila greh koji “ispašta” ljudski rod. Zato Bog stalno, kroz reči svojih proroka, podseća ženu na “večiti greh” i na nužnost da bude pokorna mužu, muškom rodu, “muškoj” civilizaciji i da im verno i večno služi.

Grčka mitološka predanja govore o ženskim likovima među bogovima kao simbolima odrđenog stanja i ponašanja “karakteristčnog” za žene. Među dvnaest olimpijskih božanstava polovina su ženski likovi i svaka je zaslužna za neku “žensku” osobinu. Hera je simbol bračne čistote (iako incestuoznog porekla) ali i bezgranične ljubomore zbog koje progoni i kažnjava sve žrtve Zevsovog neverstva. Demetra simbolizuje plodnost (posebno drveća i žitarica), pokazala je neverstvo prema Zevsu, ali i veliki gnev i osvetu prema ljudima i bogovima (zabranila nicanje drveća, žita i drugih plodova dok joj ne vrate kćerku). Afrodita kao boginja lepote postala je simbol neverstva i dvostrukog morala (nagrađuje i štiti one koji njoj lično čine dobro a kažnjava ostale). Boginja Atena plemenita i mudra (ali ne tako lepa) rodila se iz Zevsove glave pošto je on prethodno u svoju utrobu sakrio najmudriju od svih boginja Metidu. Da li je to metafora koja govori da muškarci ne trpe pametnije žene od sebe i da nastoje da ih “sklone”? Artemida simbolizuje devičanstvo i ritualnu čistotu ali je preka, neočekivanog i nepredvidivog ponašanja (svojim strelama lako donosi smrt). Hestija je boginja koja simbolizuje večitu žensku smernost i vezanost za kuću i ognjište. Postoje i tipični zli mitološki ženski likovi kao Klitemnestra (simbol podmuklosti, zlopamtila i osvete) ili Medeja, čarobnica (simbol lukavstva, izdaje i podvale). Vrhunac negativnog ženskog lika predstvaljaju Erinije boginje zastrašujućeg izgleda (od kojih beže, bogovi, ljudi i zveri) i osvetničkog ponašanja (dele pravdu prema svojim merilima, kažnjavaju ne samo krivce već i njihove potomke). Zašto onaj koji simbolizuje pravdu mora da bude nakazan ženski lik?

Dominacija bogava nad besmrtnim boginjama i smrtnim ženama kao mitološka projekcija čovekove želje i svesti predstavljala je pokazatelj muškarcima da večito sumnjiče žene, da nemaju poverenja u njih, da očekuju prevaru i podvalu, da ih drže dalje od značajnih mesta i uloga, te da mogu da ih koriste kao objekat za nesmetanu upotrebu i zadovoljstvo, kao “pomoćno sredstvo” za svoje ciljeve i namere bez bilo kakve bojazni i moralne osude.

Podređenost žene muškarcu i njen neravnopravan položaj kroz istoriju tumeče se kao posledica biološke razlike između muškarca i žene. Muškarci su zbog svoje hormonske strukture skloniji agresivnosti i dominaciji što su pokazivali još od vremena lovačke privrede pa do savremenih sofistikovanih oružja. Žene su svojom biološkom konstitucijom pogodne za rađanje i odgoj dece zbog toga treba da ostanu vezane za kuću. To je jedna od pretpostavki o ulogama koja ima za cilj da ženu smesti u privatnu sferu i da je izoluje od javnog života. Takav položaj žene u kući ima dvostruko značenje: a) mesto žene u kući gde se bavi odgojem i brigom o deci znači da je to vrlo odgovorno mesto koje muškarac ne želi da preuzme na sebe, b) muškarac za sebe uzima privilegiju da duže i češće boravi izvan porodice i tako priprema uslove za uspon u karijeri pokazujući veliki stepen sebičnosti a sve pod izgovorom zaštitnika porodice. Muškarac tako sebe prestavlja kao “igrača” više uloga u društvu, dok ženu svodi na jednu ulogu – majke i domaćice.

Ipak većina autora se slaže da su kulturni razlozi u osnovi svih podela između muškarca i žene i dominacije muškarca u “muškoj civilizaciji”. Sve počinje od učenja muških i ženskih uloga u detinjstvu a završava se sticanjem moći i vlasti u rukama muškarca i podređenim položajem žene. Žena je eksploatisana i podređena i u onim društvima gde se to pravda podelom poslova prema polovima kao i u onim društvima gde te podele nema pa su žene prinuđene da rade sve poslove kao i muškarci. U ovom radu pokušavam da proniknem u oblike i razloge potikskivanja žene u društvu u sadašnjim uslovima kao izvore stalnog sukoba između muškarca i žene. U prvom delu dajem kratak istorijski pregled položaja žene, u drugom delu analiziram nove oblike potiskivanja žena u društvu i prostore stalne borbe između muškarca i žene, u trećem delu dajem kratak osvrt na puteve i načine borbe za emancipaciju kroz društvene pokrete (pre svega feminističke) i na kraju, dajem kratak zaključak o istraživanom problemu.

I

Iako nema pisanih tragova iz vremena lovačko-sakupljačke privrede, prema nekim ostatcima iz tog perioda (figure od kamena) može se zaključiti da su žene u tom periodu bile veoma cenjene i imale ravnopravan položaj sa muškarcima, a možda i povlašten. Prva neolitska revolucija (oko deset hiljada godina pre nove ere) označava početak obrade zemlje motikom. Smatra se da je upravo žena pronašla motiku i da je obrada zemlje bio njen posao. Arheološki nalazi iz tog doba svedoče da su prva božanstva koja su plemena slavila bila upravo ženskog lika, iz toga se može zaključiti da je žena bila cenjena i poštovana. Druga neolitska revolucija (između šest i tri hiljade godina pre nove ere) donosi veliki tehničko tehnološki napredak (plug kao sredstvo za obradu zemlje, čamac za kretanje po vodi, upotreba snage životinja, vetra i vode za pogon). Tada dolazi i do demografskog napretka, plemena imaju svoja stalna staništa, javlja se robovlasništvo i gomilanje dobara, formiraju se klase. U tom periodu dolazi do degradacije položaja žena. Međutim, nije bila ista situacija kod svih plemena. Na primer, položaj žena kod egipatskih plemena bio je bolji od položaja žena kod Sumera.

U antičkim gradovima žena je bila ograničena na kućne poslove i tako počinje proces udaljavanja žena iz oblasti javnog života, od centara ekonomske i političke moći. To je pomalo paradoksalna situacija ako se ima u vidu da je grčka mitologija obilovala likovima ženskih božanstava. Pojavom monoteističkih religija i svemoćnog Boga u liku muškarca, koji se “javio” muškarcu, degradacija žena silazi na najnižu tačku. Sama biblijska predanja govore mnogo o odnosu prema ženi i njenom podređenom položaju u takvoj sredini. Svedočeći o položaju jevrejske žene u vreme kada je Isus iz Nazareta imao pet godina portugalski nobelovac Žoze Saramago ispisuje ovu rečenicu: “bolje bi bilo da zakon završi u plamenu nego da bude poveren ženi”.

U predfeudalnom periodu (5 – 9 vek) uskraćena su sva značajna i uticajna prava ženama. Kao najznačajnije uskraćeno pravo toga vremena jeste pravo da žene mogu ući u crkvenu hijerahiju (da budu biskupi). Ženama je ostao prostor da učestvuju u formiranju manastira i da šire katoličku veru. Kao opatice, kraljice, princeze one su učestvovale u obrazovanju dece, bavile se misionarenjem i preobraćanjem u hrišćanstvo. Početkom feudalne epohe (10 i 11 vek) žene su povratile deo svoje moći, naravno samo odabrane i one koje su imale posebne uslove (supruge, sestre i ćerke kraljeva i prinčeva). Vizantija se posebno izdvajala po broju kraljica i učenih žena koje su se bavile društvenim poslom.[3] Vrhunac feudalizma (12 do 15 vek) dovodi ponovo do udaljavanja žene iz javnog života. Celibat u katoličkoj crkvi, formiranje centralizovanih država u kojima se pojavljuju stalne državne službe poverene muškarcima, razvoj trgovine, državnih škola, sve to dovodi do udaljavanja žene iz tih oblasti. U svim oblastima života i delovanja (ekonomija, vera, politika) uloga žena se sužava, ali one ne pristaju na takav položaj bez otpora. Inkvizicija je poslala hiljade žena na lomaču pod izgovorom da se bave vradžbinama (period poznat kao progon “veštica”). O toj surovosti svedoči i podatak da je babicama bilo zapoveđeno da prilikom porođaja žrtvuju žene a ostavljaju dete. U to vreme su ženama ukinuta i prava nasleđivanja tako da su ostale potpuno obespravljene.

U doba renesanse žene pokušavaju da povrate svoja prava. One počinju

postepeno da uzimaju učešće u umetničkom i kulturnom stvaralaštvu tog perioda, ali često bez prava priznavanja njihovih dela (anonimni umetnici ili je delo bilo poznato pod imenom nekog muškarca). Tek razvojem buržoazije (17. i 18. vek) žene uzimaju učešća u društvenim poslovima (trgovina, zanatstvo). U 19. veku žene postaju značajna radna snaga, značajan deo radničke klase, to prestavlja prvi masovniji izlazak žena na društvenu scenu. One počinju da se bave humanitarnim i dobrotvornim aktivnostima. Tada u Francuskoj nastaje prvi feministički pokret koji se bori za politička i ekonomska prava žena. Ubrzo se formira i prvo međunarodno udruženje žena (Međunarodni savet žena – International Council of Women – ICW) u Vašingtonu 1888. godine, kome prisustvuje 66 žena (8 iz Evrope). Dvadeseti vek označava početak borbe žena za njihova celokupna prava. Pre svega one se bore za politička prava (samo 21 zemlja u svetu posle Prvog svetskog rata davala je ženama pravo glasa). Revolucija u Rusiji donela je nade i podstakla dalju borbu za prava žena širom sveta. Nalet fašizma u prvoj polovini dvadesetog veka ponovo je degradirao položaj žena i poništtio sve rezultate koje su do tada postigle u procesu oslobađanja i emancipacije. Posle Druvgog svetskog rata počinje ponovna borba za prava i položaj žena. U periodu od 1965. do 1980. godine razvija se neo-feministički pokret koji traži rušenje granica između privatnog i javnog života, učešće žena u oblasti kulture, obrazovanja, pravo na rad i jednaka prava u radu, učešće u političkom životu.

II

Bez obzira na značajan napredak u emancipaciji žena do koga je došlo u drugoj polovini XX veka, ipak se može konstatovati da i dalje ostaje dosta prostora gde ženama predstoji naporan i dug put da se izbore za ravnopravan status sa muškarcima. One su i dalje potisnute iz glavnih društvenih tokova u mnogim zemljama savremenog sveta. Uzrok takvog stanja je u neravnomernoj raspodeli moći u društvu, a izvor velikim delom u tradicinalnoj kulturi, patrijarhalnoj svesti i ekonomskoj nerazvijenosti društva.

Potiskivanje žena počinje još pre njihovog rođenja (u fetusu). To je uglavnom “psihičko” potiskivanje kroz želju da se rodi “muško” dete, da bude “prvo muško”. Postoje i primeri fizičkog uklanjanja kada se ultrazvukom utvrdi da majka u svojoj utrobi nosi ženski plod.[4] Sa takvom “dobrodošljicom” u patrijrhalni svet nastavlja se njeno potiskivanje i u detinjstvu. . Prednost i povlašten položaj u porodici daje se muškom detetu. Izdvajanje i favorizovanje muškog deteta prisutno je u patrijarhalnim porodicama i uobičajeno je da se odnosi na očeve, međutim, istraživanja su pokazala da je naklonjenost majkiei njena privrženost muškom detetu daleko čvršća i emotivnija nego kod oca. Kroz takav oblik rodne socijalizacije žene se od malih nogu dovode u situaciju da više cene muškarce od žena, dakle od samih sebe i da to prihvataju kao “prirodno” stanje stvari u porodici i u budućim odnosima u društvu. Na to se dalje naslanja učenje “ženskih” uloga kroz proces identifikacije sa majkom čije je mesto u kući u privatnoj sferi. Od žene se, po tom modelu socijalizacije, očekuje da bude skromna, poslušna, trpeljiva, požtvovana, “skrivena”, da sama “oseti” da je “manje” vredna od muškarca i da mora da mu prepusti brigu o svim značajnijim i javnim poslovima. Od početka se žene uče da pristaju na razlikovanje i obavljanje “ženskih” poslova, da imaju “žensko” vaspitanje i kraće školovanje. Kod nekih žena se to akumulira u polni hendikep izražen psihološkom frustracijom krz stalni “žal” za time što nisu rođene kao muško.

Brak se nekada pojavljuje kao negacija slobode i autonomije žene. Nekim ženama je to nastavak potiskivanja iz prethodnog perida, dok kod žena koje su odrastale u tolerantnijim uslovima to može da bude kulturni “šok” i izvor frustracije. Žena u braku dolazi u različite vidove zavisnog položaja. U Indiji se i danas, u velikom broju slučajeva, brak smatra kao prilika da muškarac ostvari dobru i laku zaradu zbog tradicije da žena mora da donese veliki miraz[5]. U Pakistanu postoji “zločin radi časti”, pojava da muškarci ubijaju supruge (nekada čak i sestre i kćerke) ako se posumnja u njihovo neverstvo.[6] Istraživanja su pokzala da je to uglavnom izgovor za nasilje koje se provodi nad suprugama. U osnovi toga stoji ideologija verskog fanatizma i integrizma. Mnoge žene stupanjem u brak postaju “nevidljive”, odsustvuju iz javnog života, zarobljene rađanjem, odgojem dece i kućnim poslovima, posvećene i podčinjene muževljevim zahtevima i navikama. U svetu još uvek ima zemalja u kojim se tolerše poligamija kao oblik bračnog života.[7] Zarobljenost žene u porodici je česta pojava koja se sureće u svim savremenim društvima bez obzira na njihovu ekonomsku i kulturnu razvijenost. Razlog takvog stanja nekada je nedostatak ambicije kod žene da se izvuče iz neuspelog braka, nekada žena “dobrovoljno” robuje ambicijama muža (žrtvuje svoju karijeru da bi pomogla mužu), a nekada je podređena deci ( sve neostvarene ambicije projektuje na decu, posebno kroz “kult maminog sina”).

Ekonomsko potiskivanje žene ogleda se u njenoj zavisnosti od muža i njegovih primanja u slučajevim gde su žene nezaposlene. Kod zaposlenih žena često se dešva da su slabije plaćene od muškaraca za isti posao koji obavljaju. Žene su često i rezervna radna snaga jer čine većinu među nezaposlenima. U nerazvijenim zemljama žene su podvrgnute višestrukoj eksploataciji (teški poslovi, dužina radnog vremena, slabo plaćen posao). Sve je češća pojava ponižavanja žena na radnom mestu, pritisci i zlostavljanje. Danas je sve češća “upotreba” žena od strane kompanija i agencija kao sredstva za sticanje bogastva i profita (“šou” biznis, reklamne svrhe, manekenstvo, sport). Menadžment je jedno od mesta gde se ostvaruje muška dominacija, poznati i uspešni menadžeri su uglavnom muškarci i oni “čuvaju” taj prostor za sebe.[8]

Potiskivanje žena u savremenom društvu nastavlja se u političkom životu. Pokazatelji su neravnomerna i neproporcionalna zastupljenost žena u partijskom rukovodstvu, parlamentima[9], izvršnoj i upravnoj vlasti. Sam izborni sistem je polno neproporcionalan i nepodesan za šire učešće žena prema njihovom broju u biračkom telu. U tom pogledu postoji veliko nepoverenje u mogućnosti i namare žena da obavljaju poslove od zajedničkog interesa. Žene su uglavnom “udaljene” od centara političke moći i uticaja što dodatno pojačava njihov politički hendikep u društvu, tako da i njihovo formalno povećano učešće u izbornim procedurama ostaje nedovoljno i lako marginalizovano. Nastup različitih ekstremnih ideologija i pokreta (nacionalizam, neofašizam) stvaraju posebno nepovoljne uslove za šire učešće žena u politici.

Neravnopravnost u nauci[10] i kulturi daje još jednu dimenziju ukupnom udaljavnju žena od glavnih društvenih tokova. Ako se pogledju brojne nagrade koje se dodeljuju u umetnosti i književnosti, zapaža se da ih retko dobijaju žene. Čak i Nobelova nagrada za književnost veoma retko je došla u ruke ženi piscu. Odavno je rasprostranjena lažna dilema i podela na “žensku” i “mušku” književnost. Sama ta podela govri mnogo o odnosu prema ženi uopšte, a posebno prema ženi piscu. Žena je često prototip nemorala i nepouzdanosti u filmovima i književnim delima. Tradicionalna kultura razvija mit o muškarcu kao heroju, spasitelju, mesiji, vođi. Na planu igre kao sastavnog dela kuture postoji podela na igre koje su “dopuštene” ženi i one koje nisu. Žena se na drugoj strani kroz igru predstavlja kao “predmet” za zabavu i razonodu. Na “žensku” igru se ne gleda kao na kreaciju, slobodu, uzvišenost, neponovljivost, već kao na trenutnost, prolaznost, emociju i strast.

Obrazovanje je proces u kome se ostvaruje promocija i uspon žene u društvu, to je jedini siguran instrument njenog “opstanka” u glavnim društvenim tokovima. Dok neobrazovan ili nedovoljno obrazovan muškarac ima mnogo načina da se afirmiše, pribavi moć i uticaj, neobrazovanim ženama to retko uspeva. Ipak i u obrazovanju postoje principi i mehanizmi koji zaustavljaju uspon i napredak žene, usmeravaju je na marginalne koloseke u društvu. Sama nepristupačnost obrazovnih institucija u mnogim državama ostavlja žene bez tog značajnog sredstva socijalne i kulturne promocije. Podela na “ženske” škole i fakultete već usmerava žene na nešto što je “lakše”, manje priznato, manja mogućnost napretka u karijeri i slabije plaćeni posao. Primeri nerazvijenih zemalja najbolje ilistruju značaj obrazovanja za emancipaciju žene (prisutna je obrnuta korelacija između stope pismenosti žene i stope fertiliteta).

Uporedo sa stvaranjem uslova za napredak i emancipaciju žene u društvu razvijaju se instrumenti i metode degradacije, “upotrebe” i zloupotrebe žene u “prljavim” poslovima. Pojava koja je danas posebno razvijena označava se kao trgovina “belim robljem” gde se žena kupuje, prodaje i preprodaje kao stvar. To je najviši stepen degradacije žene u savremenom društvu. Žena se ponovo pretvara u roba, tretira kao stvar sa kojom se raspolaže po volji i nahođenju njenog trenutnog “vlasnika”. To je najteži put na kome se savremena, mlada žena može naći (put od lepote do pornografije i prostitucije). Godišnje preko milion žena postanu žrtve trgovine “belim robljem”, a trgovci ostvare “promet” od 6 do 8 milijardi dolara. Sve to prati pojačani stepen nasilja i kriminala u svim segmentima društva kako bi se obezbedio što “sigurniji” put i neometani uslovi za takvu “trgovinu”.

Rat je pojava u kojoj dolazi do potpunog potiskivanja žene iz društva. Tada sve muškarac uzima u svoje ruke. Žena se pretvara u servis za “uspešniji” ratni pohod (radi u fabrikama municije, donosi hranu, postaje bolničarka). U tim uslovima kada Tanatos (bog smrti) pobeđuje Erosa (boga ljubavi) žena živi u strahu i neizvesnosti da, pored svih nevolja, ostane i bez nekog od svoja četiri voljena muškarca (sin, brat, otac, muž).

Do sada je bilo reči o potiskivanju žene čiji su uzroci “spoljašnji” (nalaze se u samom karakteru društvenih odnosa) na koji žene ne mogu da utiču ili teško uspevaju da se izbore sa njima. Međutim, postoje i “unutrašnji” uzroci, nalaze se u samom biću žene. Ovde ćemo ih označiti kao oblike samopotiskivanja žene u savremenom društvu. Žene postaju “taoci” sopstvenog tela pristajući na vrednosti koje su im nametnuli muškarci (izgled, linija i telesne dimenzije, telo bez prirodnih “nedostataka”, opšti imidž). Da bi udovoljile tim “trendovima” žene pristupaju odricanju od hrane i načina života koji vodi do asketizma. Manekenstvo kao sve šira pojava (posao, dobra zarada – posebno za druge) teraju mlade žene i deviojke da stižu do anoreksije (pojave izgladnelosti i neuhranjenosti). Ostati mlada i lepa “do kraja života” postaje ideal kome stremi sve veći broj savremenih žena.[11]. Lezbejstvo se pojavljuje i kao potiskivanje i samopotiskivanje žene. U prvom slučaju u mnogim zemljama ova vrsta seksualne i životne slobode (načina života) doživljva se kao socijalna devijacija, gleda se na nju sa prezirom i neodobravanjem, dok je u nekim zemljama predmet strogih kazni koje se primenjuju nad ženama takvih sklonosti. U smislu samopotiskivanja žene, lezbejstvom kao slobodnim i ličnim izborom ona sebe zatvara u uzak krug (socijalni, vrednosni, kulturni) u kome postoji mogućnost da oseti psihološku teskobau i marginalizovanost. Pristajanjem bez “pobune” na vrednosti koje joj današnji (” muški”) principi i pravila svakodnevnog života nameću, žena pristaje i na potiskivanje iz važnih segmenata društvenih odnosa. Neodlučnost i odsustvo potrebe za akcijom koja će biti usmerena na promenu postojećeg stanja, takođe doprinose samopotiskivanju savremene žene.

III

Osnovno pitanje koje se nameće jeste, ko i kako može pomoći savremenoj ženi da popravi svoj status i položaj u društvu. Ako se izostave pojedinačne akcije, stavovi, poruke i zalaganja poznatih i afirmisanih ličnosti onda oslonac treba tražiti u društvenim grupama i kolektivnim akcijama (pokreti, građanske inicijative, udruženja). Istorija se ne može shvatiti (ni prihvatiti) samo kao istorija ugnjetavanja žena, već i kao istorija njihovog otpora i borbe za stalno poboljšanje položaja, za učešće u društvu, za proširenje polja emancipacije.

Sedamdesetih godina dvadesetog veka feminizam kao pokret doživljava svoju “renesansu”, pojavljuje se težnja za reformom klasičnog feminističkog pristupa pitanjima emancipacije žena. Taj novi senzibilitet i energija označeni su kao neo-feminizam. On zahteva svestraniji pristup (u pogledu strategije i taktike) najvažnijim pitanjima emancipacije žena. Težište se prebacuje na međunarodni plan i ukazuje na položaj žena na globalnom nivou. Tu se mogu uočiti tri bitna područja (zahteva) na kojima se ogleda aktivnost neo-feminističkog pokreta.

Prvo, zahtev za ukidanjem svih oblika nasilja nad ženama. Aktivnost u tom pravcu posebno je primetna kod Evropskog udruženja za borbu protiv nasilja nad ženama na poslu . Ohrabrenje i podsticaj koji daje to udruženje vidi se i po tome što je u međunarodnom pravu sada usvojen stav po kome je silovanje u ratnom pohodu tretirano kao zločin (sud u Hagu već sudi za takve slučajeve), dok to nije bio slučaj za takve postupke tokom Drugog svetskog rata. Rezultat borbe međunarodnih udrženja žena je i zaključak Konferencije o ljudskim pravima u Beču 1993. godine da su “ljudska prava žena i devojčica deo opštih ljudskih prava, pa tako neotuđiva i nepovrediva, jednaka za sve”. Ovo je stvarno apsurd i paradoks, pokazatelj nehumanosti, slabosti i nedorečenosti savremene (“muške”) civilizacije i društvenih odnosa u kojim je potrebno posebno naglašavati da “žene i devojčice” spadaju u ljudska bića, da i one imaju “ljudska prava” koja se moraju poštovati i štititi. No ipak i to nije iznenađenje ako se ima u vidu da u arapsko muslimanskom društvu tek počinje borba protiv ponižavajućeg položaja žena i verskog fundamentalizma (otpor za sada pružaju žene pojedinnačno).

Drugi globalni zahtev međunarodnih udruženja žena odnosi se na osporavanje postojećeg načina ekonomskog razvoja i tragtanje za njegovom alternativom. Kroz Svetske konferencije žena (prva u Meksiku 1975., Kopenhagen 1980., Najrobi 1985, i Peking 1995.), aktivistkinje neo-feminističkih pokreta traže poboljšanje ekonomskog položaja i standarda žena, posebno u Aziji, Africi i Latinskoj americi. Zatim kritikuju stavove i praksu medjunarodnih ekonomskih institucija (MMF, Svetske banke, Svetske trgovinske organizacije), traže da se ekonomski razvoj i ekonoska budućnost zasnivaju više na saradnji i koperaciji u svim delovima sveta, a manje na sveopštoj i surovoj konkurenciji.

Treće područje aktivnosti usmereno je da se doprinese borbi i osporavanju ratova i novih oblika militarizacije sveta. Tu se može pomenuti jedna važna organizacija, Međunarodna liga žena za mir i slobodu. Predstavnice tog udruženje upućuju poruke sa zahtevom da se smanji ulaganje u naoružanje, posebno eliminisanje nuklearnog oružja i zabranu nuklearne energije i u mirnodopske svrhe, zatim eliminisanje “sofistikovanog” oružja namenjenog za velika razaranja. One se bore za otklanjanje ratnih pretnji i sprečavanje daljeg širenja rata, insistiranje na pregovorima zaraćenih strana, solidarnost sa ženama koje su ugrožene ratom.[12] Rezultat svih aktivnosti međunarodnih organizacija žena jeste i promena tradicionalne svesti i navika. Navešćemo još dva primera. U Čileu je prvi put u njegovoj istoriji žena postala ministar odbrane (2002. godina), drugi primer ( manje “svetao” ), žena upravlja vojnom huntom koja se nalazi na vlasti u Bangladešu.

IV

Za savremenu ženu postoji mnoštvo iskušenja i prepreka njenoj slobodi, emancipaciji i afirmaciji u društvu. Žena se nalazi u protivrečnoj i paradoksalnoj situaciji, na jednoj strani se stalno potvrđuje njena uloga kao stuba porodičnog i društvenog života, a na drugoj strani postoje brojni pokušaji da se žena potisne iz glavnih tokova društvenog života i da se ospori njen značaj, uloga i uticaj u društvu. Za ženu se danas, u XXI veku, još uvek postavlja “biblijsko pitanje” da li će moći da se roditi: Bog je “šalje”, ali čovek (određena kultura i tradicija) sprečava njen dolazak na “ovaj svet” ili joj priređuje nevoljnu i neprijatnu “dobrodošlicu” koja je prati tokom celog života.

Brak je veliko iskušenje za savremenu ženu. On može da je sputa, podčini, zarobi, obespravi, učini “nevidljivom”, može, naravno, i da je afirmiše, učini slobodnom i dostojanstvenom, da potvrdi njen značaj i izuzetnost. Brak je jedna raskrsnica čiji putevi mogu da odvedu ženu u siromaštvo, nasilje i porodični pakao, što je danas čest slučaj, ili u bogastvo, afirmaciju, sreću i zadovoljstvo, što je danas, u mnogim društvima, sve ređi slučaj. Zbog toga se iz dana u dan povećava procenat razvedenih brakova i samohranih majki sa decom,[13] ali i procenat “nevenčanih brakova” (život u kohabitaciji), kako bi se žene što manje vezivale i što “lakše” izvukle iz neuspešnog “braka” i ispravile svoju raniju grešku.

U razvijenom svetu tržište je regulator svih odnosa, uspeha i neuspeha, čoveka, društvenih grupa i celih društava. Žena je posebno izložena delovanju tržišta kao mehanizma koji je dodatno potiskuje i ponižava. Počevši od tržišta rada gde žena sve teže nalazi posao (a žena je sve više na tržištu rada i one češće i lakše bivaju otpuštene sa posla) prinuđena da prihvati poslove koje muškarci odbijaju ili poslove u kojima dolazi pod direktnu “vlast” muškarca (često i u zoni sive ekonomije), do tržišta koje potpuno degradira ženu i pretvara je u robu kao što je trgovina ženama (“belim robljem”) u cilju seksualne i svake druge eksploatacije.

Sukob između muškarca i žene stalno se proširuje. Njegov osnovni izvor je sticanje, očuvanje i raspodela moći u društvu i raspodela uloga između muškarca i žene. Muškarac želi da prigrabi i sačuva što više moći za sebe jer je ona katalizator društvenog delovanja, ona je društvena energija, pokretač svih pojava, procesa i i odnosa, pa prema tome treba da ostane “njegovo” ekskluzivno pravo. Sukob oko uloga u porodici i društvu podrazumeva nastojanje da se žena ponovo “vrati” u kuhinju ili tamo zadrži ako već nije uspela da “iziđe”, da muškarac “siđe” u kuhinju. Taj sukob se nastavlja dalje oko uloga u politici, obrazovanju, kulturi, zdravstvu i ostalim oblastima društva. Osnovni problem i zadatak u budućem periodu odnosi se na promenu društvenih odnosa koji neminovno proizvode sukobe žene i muškarca i dovode do potiskivanja žene na marginalne pozicije u savremenom društvu.



[1] Članak je objavljen u časopisu TEME, br. 3/2005, Niš (str. 323-336)[2][3] Teodosijeva žena Evdokija reformisala je vizantijski univerzitet, Ana Komin je osnovala školu medicine 1083. godine i predavala u njoj.[4] U Kini je ova pojava veoma raširena, uslovljena je tradicinalnim gledanjem na žensko dete ali i podstaknuta državnom politikom demografskog planiranja (ograničen broj dece). O surovosti i frustriranosti u takvim slučajevima svedoči ispovest lekara(ke)-babice koja je ukazivala pomoć jednoj ženi prilikom porođaja. Kada se rodila devojčica nije disala i babica je reanimacijom uspostavila normalan tok ali se baba devojčice koja je prisustvovala porođaju pobunila rečima “Zašto je nisi pustila da umre, nije disala i sada je tvojom krivicom živa”. Kada je lakar(ka) podigla dete i pokazala majci ona je reagovala rečima “Šta sam zgrešila da rodim žensko dete”. Primena abortusa kao sredstva za eliminisanje ženske dece veoma je raširena i u Indiji. Tamo se žensko dete tretira kao neko ko donosi još jedan dodatni “teret” porodici a to je obaveza da se pripremi veliki miraz prilikom udaje.[5] Podatci ukazuju da je tokom 1998/1999. godine u Indiji 13 000 žena bilo predmet nasilja (veliki broj se završio smrću ) zbog “nedovoljnog” miraza (zahteva za “dopunom” potrošenog miraza). Jedna indijska feministkinja tvrdi da je taj broj obuhvatio samo one slučajeve koji su prijavljeni vlastima a da je pravi broj nekoliko puta veći.

[6] O “zločinu iz časti” svedoči pakistanka Šanaz Bokari predsednica “Udruženja naprednih žena Pakistana” analizirajući uzroke i razloge za takvu pojavu koja je prisutna takođe i u Jordanu, Palestini, Jemenu, Nigeriji. “U svim tim slučajevima telo žene se doživljava kao stub porodične časti. Stupajući u preljubnički odnos, ona remeti društveni poredak. Njeno telo se može prodati, kupiti ili razmeniti, ali samo na osnovu odluke muškarca. Bilo da je ona preuzela korake da to pravilo prekrši, ili je za to samo osumnjičena, stiže je kazna, najčešće smrtna” (Le monde diplomatiqe, maj 2001. str.16).

[7] Afrička država Mali može se uzti kao primer gde muškarci imaju najmanje po dve žene, oko 60% žena u ovoj islamskoj zemlji u dobi do 49 godina živi u poligamiji. Žene rade teže poslove, muškarci uglavnom pecaju i lenčare na obali. Sa dvadeset godina starosti žene već imaju po četvoro dece. Ženska deca retko idu u školu, svaka četvrta žena zna da čita i piše, 15 procenata žena prima platu.

[8] Istraživanje koje je provedeno među menadžerima (muškarcima) najvećih američkih kompanija pokazuje da samo 16 procenata njih smatra da je moguće da će ih na položaju generalnih direktora u narednih deset godina zameniti žene. Dok 18 procenata smatra da će se to desiti kroz dvadeset godina.

[9] Čak i u evropskim zemljama sistucija nije povoljna. U italijanskom parlamentu, u Donjem domu prisutno je 11 procenata žena, u Gornjem domu osam. U Narodnoj skupštini Srbije ima 10,8 procenata žena, a 6,5 procenata odbornika u celoj Srbiji. U nekim zemljama Evrope je znatno povoljnija slika. Švedska ima 42 procenta žena u Donjem domu parlamenta, Nemačka 31 procenat, a Španija 28 procenata.

[10] Iako su žene dale veliki doprinos u naučnim istraživanjima mali broj njih je dobilo Nobelovu nagradu za svoj rad. Diskriminacija i ljubomora prema ženama naučnicima pokazivala se mnogo puta kroz istoriju. To najbolje ilustruje primer Marije Kiri koja je dobila Nobelovu nagradu 1903. godine za fiziku, a 1911. za hemiju, a nije primljena u Francusku akademiju nauka, niti je dobila počasni doktorat nauka Univerziteta u Kembridžu.

[11] “želim da se balzamujem u 40- toj”, uzvikuje jedna aktivistkinja feminističkog pokreta i pobornik vežbanja i odricanja od svega što će sprečiti održanje “večne” lepote.

[12] Udruženje žena poznato pod imenom “žene u crnom” izlaze na ulice svakog meseca jedanput i izražavaju solidarnost sa ženama ugroženim ratom i zahvaćenih militarističkim pokretima.

[13] “…žena posle razvoda ostaje sa decom i bez prihoda, a muž, suprotno tome, sa prihodom i bez dece”. (Ulrih Bek, Rizično društvo, “Filip Višnjić, Beograd. 2001., str. 199.).

One thought on “Položaj žene u društvu

Ostavite odgovor

Vasa email adresa nece biti publikovana. Obavezna polja oznacena su sa *