Kuda ide savremena porodica

Rezime

Ovaj tekst analizira krizu savremene porodice. Patrijarhalna porodica se nalazi u stanju duboke krize i promene položaja, uloge i značaja u savremenom društvu. Savremena porodica je optrećena mnoštvom problema: siromaštvo, nasilje unutar poropdice, traganje za putevima slobode i samostalnosti njenih članova, gubljenje identiteta i uloge osnovne ćelije i nukleusa društvene strukture. Poseban problem predstavljaju grupe i zajednice koje se javljaju sa namerom da postanu alternativa klasičnoj porodici ( homoseksualni brakovi, kohabitacija, brakovi bez dece, samohrane majke, očevi sa decom bez supruga). Globalizacija savremenog društva nameće uslove za transformaciju (globalizaciju) savremene porodice i izmenu njene klasične strukture, uloge i značaja.

Uvod

Porodica je u današnje vreme suočena sa brojnim teškoćama i problemima kako bi se održala i ispunila pretpostavljene funkcije i očekivanu ulogu. Promene koje se odvijaju velikom brzinom u svim segmentima savremenog društva ostavljaju značajne posledice na stanje, razvoj, ulogu i mesto porodice u društvu. Svakako najznačajnija pojava našeg vremena jeste globalizacija. Ona se ispoljava, pre svega, u oblasti ekonommije kao širenje slobodnog i integrisanog tržišta, ubrzanje međunarodnih tokova kapitala, roba i radne snage, integracije i jačanja multinacionalnih kompanija. Globalizacija se ispoljava i u socijalnim odnosima kao jačanje bogatih slojeva i pojedinaca, ali i kao širenje siromaštva. Globalizacija je zahvatila i oblasti politike, obrazovanja i kulture. Globalizacija dovodi do velikih promena u društvu i načinu života svakog čoveka. Globalizacija donosi neke pozitivne elemente u razvoju savremenog društva, ali i dosta negativnih posledica po različite socijalne, etničke i kulturne grupe. Sve to ostavlja tragove na položaj porodice kao primarne društvene grupe i osnovne ćelije društva, kako se prema klasičnom poimanju određuje porodica.

Uporedo sa globalizacijom nastupa i liberalizacija u društvu i društvenim odnosima od ekonomije do kulture. Ona pokreće transformaciju svih tradicionalnih, konzervativnih i dogmatskih elemenata u društvenoj strukturi savremenog društva. Krajem XX veka pod dejstvom globalizacije i liberalizacije došlo je do raspada socijlističkih društava i njihovog ulaska u proces tranzicije ka tržišnoj privredi i demokratiji. U nekim od tih društava (kao što je bivša SFRJ) došlo je do otvorenih etničkih sukoba i izbijanja građanskog rata. Ova pojava dovela je do razaranja velikog broja porodica i narušavanja ranijeg porodičnog života praćenog izbeglištvom, migracijama i gubljenjem porodičnih veza.

Sledeća globalna pojava koja je uticala na promenu oblika, položaja i uloge savremene porodice jeste kriza patrijrhalnih društvenih odnosa i njima imanentnog sistema vrednosti. Patrijarhalna društva i patrijarhalni sistem vrednosti počinje ubrzano da se menja, posebno u razvijenim zemljama i zemljama tarnzicije. Partrijarhalni stil i način života počinje da se “osipa” čak i u onim zemljama koje su ga uporno i tvrdokorno branile i održavale, kao što su arapske zemlje, azijske, afričke i latinoameričke zemlje. Kriza i predstojeći slom “patrijarhalizma” donosi brojne izazove i iskušenja pred savremenu porodicu. Ovaj rad pokušava da ukaže na neke od njih.

1. Siromaštvo

Prvi problem sa kojim se savremena porodica susreće jeste siromaštvo. Istarživanja pokazuju da jedna petina svetskog stanovništva živi u siromaštvu. Siromaštvo je prisutno u lokalnim sredinama, u pojedinim regionima, pa i celim kontinentima. Pored velikog ekonomskog i tehnološkog napretka siromaštvo se širi svuda u svetu. Postoji izvesna neusklađenost kriterija i instrumenata kojima se meri stepen siromaštva danas u svetu. Tako UN određuju da je siromašan onaj čovek koji dnevno jede manje od onog što je potrebno da očuva telesnu težinu a istovremeno obavlja neki lakši posao. FAO određuje da je čoveku potrebno da unosi prosečno 1900 kilokalorija dnevno da bi mogao održati osnovne životne funkcije. Prema tom kriteriju danas u svetu 800 miliona ljudi gladuje. Svetska banka smatra da je potrebno čoveku 2200 kilokalorija dnevno, to nas dovodi do podatka da onda u svetu danas ima oko 1,2 milijarde ljudi koji gladuju. Svetska banka ima i kriterijum po kome u siromašne spadaju svi oni koji imaju manje od 2 dolara dnevno. Prema tom kriterijumu u zemljama kao što su Zimbabve, Nigerija i Mali, više od 90% stanovništva ima manje od 2 dolara dnevno, dok, recimo, Slovenija i Češka imaju 2% takvog stanovništva. Sliku svetskog siromaštva i položaja porodice u njemu pokazuju i sledeći podatci: svakih 3,6 sekundi smrt zbog gladi zadesi nekog od stanovnika Zemlje; 24 hiljade ljudi dnevno umire od istog uzroka; 6 miliona dece umire svake godine; 20% trudnica u Africi i Aziji godišnje umire od neuhranjenosti i nedostatka gvožđa u organizmu. Danas u svetu postoji 30 zemalja (njaviše u Africi) kojima stalno preti glad zbog nestašice hrane, a koja je uslovljena sušom, slabo razvijenom poljoprivredom, verskim, etničkim, političkim i socijalnim sukobima i ratovima.

Ako se napravi poređenje između bogatih i siromašnih onda zaslužuje naučnu pažnju (sociologa, psihologa i ekonomista) podatalk da tri najbogatija čoveka na svetu poseduju bogastvo koje je veće od bruto nacionalnog dohotka 48 najsiromašnijih zemalja. Ili, imovina 15 najbogatijih ljudi na planeti premašuje bruto nacionalni proizvod svih zemalja podsaharske Afrike. Bogastvo 300 najbogatijih ljudi na svetu veće je od prihoda dve milijarde najsiromašnijih ljudi. Ove podatke je objavila Svetska banka u svom izveštaju za 2000-2001. godinu. U analizama Svetske banke nalazimo podatak da se u poslednjoj deceniji Dvadesetog veka u većini zemalja tranzicije, zatim u Aziji i Kini, siromaštvo povećalo za deset puta. Ono što je posebno zanimljivo jeste da kategoriji siromašnih u pomenutim zemljama, posebno u zemljama tranzicije, pripadaju i zaposleni, što govori o opštem ekonomskom i društvenom stanju i nivou životnog standarda koji je doživio ogromni pad raspadom socijalističkih društava. Ovde se može napraviti još jedno poređenje: na Jugu se stanovništvo svakih dvanaest do petnaest godina uvećava za jednu milijardu, a siromaštvo se širi, dok se na Severu uvećava bogastvo, koncentriše u sve manje ruku, a porast stanovništva se meri malim procentom.

Šta je osnovni uzrok širenju siromaštva (iako se stalno u Međunarodnim organizacijama govori i apeluje za njegovo smanjenje) i ko su najugroženije kategorije? Siromaštvo je jedna od posledica širenja globalne ekonomije koja vrši koncentraciju sredstava i ekonomske moći u velikim kompanijama i razvijenim zemljama, razara stare ekonomske strukture i beskompromisno širi tržište za visokoproduktivne i visokosofistikovane proizvode. Sve to dovodi do pogoršanja opšte ekonomske situacije u svetu i širi značajan strah i nesigurnost. Međunarodna organizacija rada (MOR) upozorava da je u toku 2001 i 2002 godine u svetu ostalo bez posla više od 20 miliona ljudi kao posledica slabljenja privrednog rasta (posebno posle 11. septembra 2001. kada su teroristi napali Njujork i Vašington) i finansijske krize u zemljma Azije, Rusiji i Argentini. Demografski rast je takođe jedan od uzroka širenja siromaštva. Naime, tokom protekle decenije globalna ekonomija je stvarala radna mesta za oko 40 miliona ljudi godišnje, ali je priliv radne snage u istom periodu bio oko 48 miliona godišnje. Više od 90% njih dolazilo je iz nerazvijenih i zemalja u razvoju, a 65% od njih nalazi se u Aziji. Jedan od uzroka rasta siromaštva leži u zatvorenosti velikog i bogatog tržišta razvijenih zemalja za proizvode iz nerazvijenih i zemalja u razvoju (to su, uglavnom, tekstil, obuća i poljoprivredni proizvodi). Svetski eksperti upozoravaju da bi otvaranje razvijenog tržišta (posebno smanjenjem visokih carina) za proizvode 50 najsiromašnijih zemalja (koje učestvuju sa 0,4 procenta u ukupnoj svetskoj razmeni) uvećalo njihov izvoz na 700 milijardi dolara, a time povećalo njihov BNP za 12 procenata i podiglo životni standard. Sa druge strane, razvijene zemlje traže od nerazvijenih zemalja da stalno otvaraju tržište za njihove jeftine i subvencionisane proizvode. Ova neravnopravna “igra” ide na štetu nerazvijenih zemalja i doprinosi njihovoj daljoj stagnaciji. Tako, recimo, farmer u SAD dobija u proseku oko 20 hiljada dolara subvencije godišnje, dok farmer na Filipinima ostvari ukupan prihod od nekoliko stotina dolara godišnje. Kakvo će onda biti ukupno ekonomsko stanje i mogućnosti porodice kod ova dva pomenuta farmera nije teško pretpostaviti. Pored poljoprivrednika i seljaka u nerazvijenim zemljama, u najugroženije kategorije spadaju i radnici u neperspektivnim i propalim industrijama, nezaposleni, neobrazovani, penzioneri, žene, deca, imigranti, izbeglice od ratnih sukoba i prirodnih katastrofa. U većini slučajeva sve ove kategorije pripadaju i višečlanim, brojnim porodicama.

Na osnovu letimičnog pregleda rasprostranjenosti svetskog siromaštva može se postaviti teza da je siromaštvo jedan od najvećih izazova i iskušenja koja stoje pred savremenom porodicom. Ekonomska stanje svake porodice uslovljava sve ostale njene funkcije u savremenom društvu. Siromaštvo deluje najmanje dvostruko negativno na porodicu. Prvo, porodice nisu u stanju da budu sigurno i bezbedno utočište svojih članova, da zadovolje njihove potrebe i pruže garanciju za njihove ambicije i želje (dobro obrazovanje, kvalitetnu socijalizaciju, toleranciju i prijateljstvo), a često se i raspadaju zbog siromaštva. Drugo, ne mogu na vreme da se zasnuju nove porodice i da obavljaju pretpostavljene i očekivane funkcije. Poseban problem predstavlja činjenica da su siromašne porodice obično brojne i nalaze se u nerazvijenim područjima sa visokom stopom nataliteta (demografskom eksplozijom).[1]

2. Nasilje u porodici

Jedan od problema, svakim danom sve prisutniji, sa kojim se susreće savremena porodica, jeste problem nasilja. Porodice su ugrožene nasiljem kako unutar samih porodica, tako i nasiljem u neposrednom okruženju. Nasilje unutar porodica karakteristično je za sva savremena društva bez obzira na njihovu ekonomsku i ukupnu razvijenost. nasilničko ponašanje se ispoljava od strane supružnika međusobno (posebno muža prema ženi), od strane roditelja prema deci, kao i od strane dece prema roditeljima (Ewing Ch.P., 1997.) . Visok stepen nasilja u porodici ima svoje korene u frustracijama, strahu, neizvesnosti i teškoćama koje pojedini članovi doživljvaju u društvu i to prenose na porodicu. Neostvarene ambicije, namere, težnje i intersi pojedinih članova porodice, stvaraju “refleksno” nasilje koje se ispoljava u porodici kao neka vrsta emotivnog i socijalnog “ventila”. Kriminal, terorizam, ratne pretnje i ratovi predstavljaju posebne, otežavajuće uslove i stvaraju okruženje, socijalni i kulturni milje u kome se nasilje stalno širi i postaje “uobičajeni” način života i delovanja.

Istraživanja i izveštaji medjunarodnih organizacija za brigu o porodici i deci i nevladinih organizacija za zaštitu ljudskih prava, ukazuju na visok stepen nasilja unutar savremanih porodica u svim sredinama, posebno u nerazvijenim zemljama i zemljama u trnziciji, kao i u društvima u kojima dominira tradicionalni sistem vrednosti. Mnoge studije koje analiziraju stanje odnosa unutar savremene porodice, alarmantno upozoravaju da je reč o “paklu u porodičnom gnezdu”. Kao najčešći nasilnik označava se muž, odnosno otac u porodici. U mnogim tradicionalnim porodicama nasilje muža nad ženom smatra se “normalnim” načinom komunikacije medju supružnicima. Muž zlostavlja ženu na različite načine: fizičkim nasiljem (batine), seksualnim nasiljem, ucenjivanjem, pretnjama, raznim oblicima verbalnog nasilja, ograničavanjem i zabranama kretanja, uskraćivanjem materijalnih i finansijskih sredstava. Muževi nasilnici su različitog obrazovnog profila, materijalnog stanja i socijalnog statusa, kulturnog, rasnog i etničkog porekla, različite starosne dobi. Prema podatcima “Viktimoloških organizacija” (organizacije za pomoć žrtvama nasilja) i žene različitog obrazovanja, profesionalnog i socijalnog statusa trpe nasilje muža, nemaju dovoljno odlučnosti, hrabrosti i umeća da prekinu sa takvim stanjem, da se izvuku iz ponižavajućeg i “modernog” robskog položaja. Zašto žene trpe toliki stepen nasilja i toliko dugo, pitanje je koje sebi postavljaju mnogi istraživaći (Weiss El., 2000.). Nekada to ne mogu da učine iz straha od osvete muža, nekada zbog dece, a nekada zbog stida i neprijatnosti koju nameću rodbina, socijalna i kulturna sredina u kojoj žena živi i na koju je neposredno upućena. Medju podatcima o nasilju nad ženama na prostoru balkanskih zemalja, posebno se ističe činjenica da žene trpe nasilje u višegodišnjem trajanju (čak 70% ispitanih) i u svakodnevnom ponavljanju (skoro 45% ispitanih). Posebnu težinu ovim podatcima daje činjenica da je takav visok stepen nasilja nad ženom u porodici prisutan u urbanim i ruralnim sredinama, u tradicionalnim i ”savremenim” sredinama i sistemu vrednosti.

Savremena istraživanja (posebno sociološka i psiholaška) o stanju, položaju, kretanjima i zbivanjima u porodici ukazuju na stalni trend rasta porodičnog nasilja čije su žrtve deca. Nasilje nad decom u porodičnom okruženju postaje veoma ozbiljna i složena pojava sa pravnog, sociološkog, psihološkog, etičkog i kulturnog stanovišta. Svakim danom se otkrivaju novi oblici i načini zlostavljanja dece. Mnogi od tih oblika se u svakodnevnoj komunikaciju pokušavaju prikriti podvodjenjem pod kategoriju “porodičnog vaspitanja” i “dovodjenja” u red porodičnog ambijenta. Nasilje nad decom u porodici ispoljava se kroz sve oblike kojima se narušava integritet deteta i sprečava njegov normalan razvoj: zanemarivanje i zapostavljanje dece, uskraćena i nedovoljna ljubav, sumnjičenje, nepoverenje, ismejavanje, omalovažavanje, zastrašivanje, zatim fizičko kažnjavanje[2] (batine, zatvaranje) i na kraju, seksualna[3] zloupotreba deteta. Mnogi elementi neodgovornog i nasilničkog odnosa prema deci, koji se u modernom shvatanju i razvijenim zemljama pravno kažnjavaju[4], u tradicionalnim društvima i pravno ne izgradjenim državama smatraju se kao elementi strogog kažnjavanja i “čvrstog” vaspitanja dece. Tu je na delu različito tumačenja položaja, uloge i značaja odgoja i vaspitanja dece, razvoja njihove ličnosti i sticanja samopouzdanja. Ono što se u razvijenom i demokratskom društvu smatra kao kršenje ljudskih (dečijih) prava, u nerazvijenim i tradicionalnim društvima se toleriše kao stvar porodičnih odnosa i vaspitanja, a reč je o blagonaklonom odnosu pravnih institucija prema “domaćem nasilju” (Djuričić,B.N., 2002.)

U savremenim uslovima u porodičnom nasilju sve češće susrećemo oblike nasilje dece nad roditeljima. Reč je, uglavnom, o odrasloj deci. Uzroci su različiti: osećaj teskobe u porodici, sukob oko odrastanja, porodičnih obaveza, odgovor na različite zabrane, materijalna situacija, kriminal, narkomanija, imitiranje i podražavanje filmskih junaka i slično. Raspon nasilja koje čine deca nad roditeljima je veoma širok. Od zanemarivanja i zapostavljanja starih i nemoćnih roditelja, preko iskorištavanja njihove blagonaklonosti, finansijskih sredstava i materijalnog bogastva do monstruoznog ubistva[5].

3. Porodična teskoba i pokušaj bekstva

Savremena porodica postaje, posebno u ekonomski razvijenim sredinama, sve manje privlačno mesto za život i sve manje poželjno utočište za njene članove. Toplinu doma u kojoj se nekada razvijala bliskost i podrška zamenjuje porodični “pakao” iz koga svi žele da što pre pobegnu. Nedostatak slobode, usamljenost, malo obraćanje pažnje na decu, odsustvo podrške roditelja, potrebe za slobodnim razvojem ličnosti pretvaraju porodicu u poprište borbe različitih želja i ambicija, umesto skladnih odnosa, podrške i pomoći. Postoji nekoliko karakterističnih manifestacija koje objašnjavaju takvo stanje.

Težnja za slobodom i individualizmomu porodici i porodičnim odnosima, predstavlja jedan od značajnih izazova u savremenom društvu. Savremeno društvo i liberelne tendencije donose potrebu za individualnom afirmacijom i potvrđivanjem sposobnosti, ambicija i želja svakog pojedinca. To počinje od rane mladosti kroz školu i druge vidove socijalizacije. Pitanje lične slobode, izbora i odluke postavlja se i u porodici. Gde su granice slobode, autonomnosti i samostalnosti svakog člana, kako ostvariti ličnu slobodu a da to ne bude na uštrb slobode drugih članova. Patrijarhalne i tradicionalne porodice su posebno na “udaru” zahteva za individulizmom , samostalnošću i poštovanjem ličnosti svakog člana. Tradicionalni autoritet i ugled pater familiasa[6] sve više slabi, osipa se, i nastaje vakum u porodičnoj organizaciji i skladnim odnosima. Emancipatorski feministički pokreti nastoje da istaknu pitanje ugroženosti “ženskih” ljudskih prava u modernoj porodici i potrebu izvlačenja žene iz teskobe bračnog i porodičnog stanja. U razvijenim i demokratskim društvima žene više nisu spremne da žrtvuju svoje ambicije i svoju karijeru zbog promocije muža ili porodične socijalizacije dece. One traže prostor za ostvarenja svojih ličnih ambicija, žele da rade, da izgradjuju svoju vlastitu karijeru, da imaju slobodu kretanja, delovanja i odlučivanja, da uđu u svet “muških” zanimanja i poslova, da ostvare punu ekonomsku samostalnost, da budu cenjene i poštovane, da izgrade i zaštite svoj individualni identitet. Kod žena se sve više javlja želja i “glad” za uspehom i dokazivanjem, za učešćem u izazovnim i stresnim poslovima (kupovina akcija i berzanske igre, pozicija top menadžera). Borba za individualnost žene postaje jedan od bitnih uzroka krize i transformacije savremene porodice. Žene se zbog toga često odlućuju da napuste porodicu i žive same, ili samo sa detetom (decom), dajući prednost usponu u karijeri, želeći svoju slobodu i samostalnost, tragajući za novim, dinamičnim i uzbudljivim stilom i načinom života.

Sve su češći sukobi između roditelja i dece oko shvatanja prava na individualnost i slobodu, obaveza i uloga koje roditelji nameću i očekuju od dece. U savremenim porodicama traje “stalna borba moći” između članova, između polova, traje pravi “porodični rat” oko pitanja individualnih prava i sloboda pojedinih članova, posebno dece (Kuccinka, M.Sh., 2001.). Traganje za individualnim identitetom postaje predmet sukoba u porodici. Roditelji okrivljuju decu da sve manje imaju obaveza i odgovornosti prema porodici, a deca se svađaju sa roditeljima okrivljujući ih za vlastiti neuspeh i nesnalaženje među vršnjacim i u društvu uopšte. Deca postaju frustrirana, pribegavaju nasilju među vršnjacima i u neposrednom okruženju ili “odlaze” u usamljenost, ravnodušnost, postaju zabrinuti i depresivni. Osnovno pitanje se postavlja kako razviti skladne porodične odnose i porodičnu toleranciju kako bi svi članovi osećali zadovoljstvo i sreću u porodici. Čini se da je to danas sve manje moguće ostvariti u današnje vreme prebrzog života, velikih društvenih transformacija i brze promene sistema vrednosti. U tradicionalnim porodicama članovi osećaju potrebu da “pobegnu” iz porodice i ostvare svoju slobodu i samostalnost živeći sami ili u nekom drugom vidu zajednice (rana udaja, neke zajednice vršnjaka, komune, sekte i slično). U liberalnim porodicama deca rano napuštaju “porodično gnezdo” u potrazi za samostalnošću, što može da stvori drugi vid frustracije (nedovoljno socijalizovani i pripremljeni susreću se sa “surovom” realnošću i to izaziva emotivnu prazninu, strah i nesigurnost). Problem porodične tolerancije i granice u zahtevu za slobodom i samostalnošću najčešći je uzrok povećanog stepena razvoda brakova u savremenom društvu.

Nezadovoljni stanjem u porodici i osećajem fizičke i duhovne teskobe mladi često pokušavaju da nađu utočište u drugim grupama koje se nameću kao “alternativna porodica”, a u stvari su negacija porodice. Na prvom mestu to su sekte koje privlače mlade ljude (i ne samo mlade) svojim aktivnostima i veštinom prezentovanja “alternative” skučenim porodičnim odnosima, teškoćama i nepravdi u savremenom društvu. Ulaskom u sektu nastaje sukob u samoj ličnosti (nove obaveze i uloge i potrba da se napusti porodica ili održi neka veza sa njom). Većina modernih sekti je po samoj svojoj prirodi orjentisana na negaciju porodice jer se ona predstavlja kao “velika” porodica. Neke sekte direktno zahtevaju raskid sa porodicom, a neke to čine postepeno i prikriveno svojom indoktrinacijom i nametanjem novih pravila. U traganju za individualnom slobodom, samostalnošću, bežeći od porodičnih ograničenja i nerazumevanja, mladi ulaze u sekte kao u neku vrstu “azila” od porodičnih i drugih svakodnevnih obaveza i problema. Neki od njih se prilagode novim pravilima i načinu života, dok drugi postaju razočarani i dodatno frustrirani načinom života i odnosima koji vladaju u sektama, žele da pobegnu dalje, da se izvuku iz okrilja sekti, postaju sasvim izgubljeni, bez identiteta, bez slobode i samostalnosti. Između sekti i porodice traje stalno “takmičenje”, večita borba (otvorena ili prikrivena) za naklonost mladih. Porodica se tu nalazi u stanju stalnog straha i povremene panike da će joj članovi (posebno deca) pristupiti sekti i tako zapostaviti poprodicu, izgubiti identitet, zapostaviti obrazovanje, posao, pobeći od normalnih životnih i društvenih tokova. Između porodice i sekti traje stanje stalne društvene napetosti koja se često prenosi na određene institucije (policiju, sudove, školu) i tako širi prostor straha, neizvesnosti i nesigurnosti u društvu. Porodica često gubi “trku” sa sektama jer nije u stanju da pruži potreban osećaj sigurnosti, “iluziju” sreće i zadovoljstva, privid sklada, reda, nade u bolji život, priznavanje sposobnosti i prostor za samopotvrđivanje. Sekte sve to nude kroz svoju misionarsku aktivnost, međutim, kasnije mladi saznaju da je sve bila samo iluzija, varka, opsena, da su mnoge sekte rigidne i militantne organizacije koje poništavaju svaku slobodu, kreativnost i samostalnost ličnosti, iskorištavaju ljude radi sticanja bogastva vođe sekte i njegovih bliskih saradnika.

Pored sekti u moderno vreme jedan od problema koji narušava skladne porodične odnose jeste i sve raširenija pojava idola i širenje idolatrije(predanost obožavanju idola) kod mladih ljudi. Često zbog neispunjenih vlastitih ambicija i očekivanja mladi se orjentišu na projektovanje suštine i smisla svog života u praćenju i obožavanju neke ličnosti ili grupe iz “šou biznisa”, sporta ili druge oblasti. To se ogleda u želji da “svog” idola prate svuda, pokušavaju da mu se približe, znaju sve njegove manire, opnašaju ga i imitiraju u načinu odevanja, ponašanja, vrsti hrane, pokušavaju da žive “njegov” život, zanemaruju svoje obaveze. Poseban problem je kada mladi ljudi za idole uzimaju frustrirane i patološke ličnosti (kriminalce, ubice, teroriste). Ovo predstavlja izvor povećane tenzije u porodičnim odnosima i uzrok nerazumevanja između roditelja i dece. Ponekada se javlja takmičenje između roditelja i dece u tome ko će predanije obožavati nekog idola, vođu ili neku pojavu, proces, pokret (verski, nacionalni, kulturni, ideološki). To takmičenje se pretvara u nerazumevanja, netoleranciju i sukobe, često sa tragičnim ishodom.

Postoje i takve porodice koje, posmatrano sa strane, izgledaju kao veoma skladne i tolerantne ali kada im se približite otkrivate sve njihove probleme i teškoće. To se može nazvati pojavom otuđenja u porodici. Obično su te porodice posvećene jednom cilju (sticanju bogatstva, ličnoj afirmaciji članova, predanom ispunjavanju obaveza na poslu) i za svakodnevna porodična druženja i obaveze nemaju dovoljno vremena, strpljenja i ambicije. Članovi se četo ne viđaju danima iako stanuju u istom prostoru,[7] okupljaju se povremeno na ručkovima ili nekim porodičnim svečanostima. Često nisu međusobno upoznati o problemima i potrebama. Svaki član traži pomoć i prdšku u nekoj instituciji građanskog društva (savetovališta, lični psiholog, agencije). Takve porodice imaju samo spoljašnju formu porodice (kuću, veliki stan u kome zajedno žive) ali ne i klasičnu formu unutrašnjih bliskosti, povezanosti, upućenosti jedni na druge i osećaj porodične sigurnosti. Otuđenost u savremenoj porodici nastaje kao posledica dinamičnog razvoja društva, prebrzog života, ekonomskog rasta, potrošačkog mentaliteta, trke za sticanjem bogastva, celodnevnim boravkom na poslu, potrebama stalnog obrazovanja i poslovnog putovanja. Ponekad se dešava da ovakav način života u porodici ima negativne posledice na decu kao što su: ravnodušnost, usamljenost, zatvorenost, depresija, odavanje porocima (alkohol, narkotici).

4. Porodica u demografskom vrtlogu

Istorijski gledano, brojnost neke porodice, često je predstavljala pokazatelj njene snage, vitalnosti, potencijala, sklonosti, težnji, namera.U današnje vreme postoji veliki nesklad u veličini i brojnosti porodica u pojedinim delovima sveta. To se poklapa sa neravnomernim opštim kretanjem nataliteta i demografskog buma na globalnom nivou. Južni i jugoistočni deo globusa prestavlja prostor sa visokim procentom nataliteta, ali i skoro proporcionalnim stepenom siromaštva. Prenaseljenost pojedinih delova Zemlje i “demografska eksplozija” predstavljaju veliki međunarodni ekonomski, socijalni, kulturni i politički problem. U vreme razvijene tehnologije i novih oblika distribucije moći, brojnost porodice nije više pokazatelj njene snage i značaja u društvu (posebno u ekonomskom smislu), Teško je utvrditi “normalnu” veličinu savremene porodice jer je reč o sistemu vrednosti, ličnom osećaju za sklad, potrebe i odgovornost, reč je o stilu i načinu života i gledanju na ukupnu društvenu stvarnost. Ipak, može se konstatovati da danas postoje dve karakteristične pojave u okviru savremne porodice koje izazivaju pažnju naučnika (demografa, ekonomista, sociologa, psihologa), političara i “običnih” posmatrača. To su pojave, na neki način dijametralno suprotstavljene: porodice sa mnogo dece, i porodice sa malo dece.

Porodice sa mnogo dece predstavljaju značajan problem modernog sveta i novih porodičnih odnosa. Najčešće je reč o siromašnim porodicama koje ne mogu da ispune neophodne ekonomske i socijalne funkcije da bi se njihovi članovi normalno razvijali. Siromaštvo može biti nasleđeno, a može se pojačati brojnošću članova koji dodatno opterećuju porodićni budžet. Takve porodice nisu u stanju da omoguće svojim članovima odgovarajuće obrazovanje, zdravstvenu zaštitu, lečenje, zadovoljenje brojnih drugih složenijih potreba. Porodice sa velikim brojem dece obično se nalaze u siromašnim krajevima sveta (Afrika, Južna amerika, Jugoistočna azija) ili u sirotinjskim kvartovima i prigradskim naseljima velikih svetskih gradova. Mnogočlane porodice doprinose povećanju demografske neravnoteže, zadržavaju siromaštvo i izazivaju sumnjičenje, podozrenje, nepoverenje i strah (ugrožavanje prostora, radnog mesta, bogastva, dostignutog životnog standarda. resursa, “kvarenje” kulture) razvijenog dela sveta.

Suprotan primer su porodice sa malo dece koje podstiču strah od nedovoljne reprodukcije i potrebne obnove stanovništva (rezervna radna snaga, preuzimanje obaveza). Posebno se ta činjenica ističe kao argument u širenju starha od nestajanja pojedinih etničkih grupa, rasa, kultura (sindrom “bele kuge”). Postoji dosta nesporazuma, pa i manipulacije sa pojmom “bela kuga”. Već sam istakao da je “određenje” broja članova neke porodice, koji bi se smatrao optimalnim i društveno korisnim u smislu potrebne i normalne reprodukcije društva, vrlo složeno etičko pitanje. To je lična odluka supružnika, njihovo poimanje života, obaveza i odgovornosti u porodici, ali i sticaj različitih subjektivnih i objektivnih okolnosti u mikro i makro sredini i ukupno u nekom društvu. Najbolja mera i kritrij o broju dece u jednoj porodici jeste mogućnost da im se pruže svi potrebni uslovi za njihov normalan i svestran rast i razvoj. Nikako nije siguran pokazatelj “izumiranja” neke etničke grupe ako se u dužem periodu u porodicama, koje su njen sastavni deo, rađa jedno ili dvoje dece. Naprotiv, u takvim slučajevima postoje svi uslovi da se porodica normalno razvija, da roditelji rade i pribavljaju ekonomske i druge uslove za normalan razvoj porodice (udobno stanovanje, dobre porodične prihode, automobile, odmore, dobro obrazovanje, putovanje po svetu). Više dece se rađa, najčešće, u porodicama sa slabijim ekonomskim stanjem, nižim obrazovanjem, tradicionalnim i kulturno nerazvijenim sredinama i slično. Često se tu radi o nedovoljno razvijenoj svesti o potrebama i odgovornosti za stanje savremene porodice: formira se porodica u nesrazmeri sa životnim standardom i ukupnim okolnostima. Nekada je reč i o “inatu” i “protestu” siromašnih i neobrazovanih: rađajući “puno” dece, oni “biologiju” i “genetiku” koriste kao argument i sredstvo takmičenja i pritiska na bogate i obrazovane, pokazuju tu svoju “nadmoć” i žele da skrenu na sebe pažnju sredine i državnih institucija. Dakle, nesrazmera u kojoj bogati, obrazovani i oni koji su zaokupljeni radom i poslovanjem imaju manje dece, a oni koji su siromašni, neobrazovani i neambiciozni a imaju više dece ne može biti valjan argument pristalica teorije “bele kuge” za njihovu devizu: “rađajmo se što više, inače izumresmo”. Standard i kvalitet života su osnovni uslovi i argument za veličinu i položaj porodice. Međutim, ako se u dužem periodu primeti pojava brakova bez dece, onda to može biti signal i argument da se nešto preduzme u datoj sredini.

5. Sumrak klasične porodice

Postoji još nekoliko iskušenja i problema u porodici, porodičnim odnosima i odnosima porodice i njenog okruženja u današnje vreme. Oni sve ubedljivije ukazuju da je klasična porodica u stanju duboke krize, da se odvija proces njene transformacije i promene mesta, uloge i značaja u savremenom društvu. Ovde ću ukazati na nekoliko elemenata i pojava u savremenom svetu koji “atakuju” na klasičnu, posebno patrijarhalnu porodicu sa namerom da je “demistifikuju” i postepeno (nesvesno ili namerno) potiskuju.

Prethodno je bilo reči o nesrazmeri u broju članova i bogastvu i ukupnom stanju i položaju porodica koje postoji između razvijenog i nerazvijenog dela sveta. Porodice u ekonomski razvijenim sredinama imaju visok standard i sve uslove za normalan razvoj, ali je to praćeno sve karćim vremenom i manjom brigom koju roditelji mnogu da posvete deci zbog stalne trke za poslom i zaradom. U ekonomski nerazvijenim sredinama porodice su brojne, standard nizak, uslovi loši, siromaštvo preti. Prethodnih godina uočava se pojava kontinuiranog dodira, posredne povezanosti i pomoći koju ove porodice pružaju jedne drugima. Razvija se neka vrsta “transnacionalizacije” savremene porodice, ili “globalizacije porodične brige i emocija” (Erli Rasel Hohšild, 2003.). Naime, majke iz azijskih porodica ostavljaju privremeno svoju porodicu i decu i odlaze da rade u porodicama u SAD, Kanadi i Evropi. One se tamo brinu o deci u tim porodicama i obavljaju sve poslove domaćice, dobijaju za to platu koju šalju svojim porodicama za izdržavanje, čak za taj novac mogu da plate i sluškinju koja će paziti njihovu decu i pomagati u domaćinstvu. Tako se formira trostepeni “lanac brige” i upućenosti porodica jednih na druge. Kao što se odvija ekonomska i tehnološka globalizacija, tako se odvija i globalizacija porodice i porodičnih odnosa kao specifična vrsta njene transformacije. Ova pojava može se nazvati nekom vrstom kompenzacije, transformacije i transnacionalizacije majčinske ljubavi. Istina, i ovde su porodice iz razvijenih zemalja u izvesnoj prednosti: koriste pažnju, brigu i emocije majki iz nerazvijenih sredina da bi oslobodili vreme ptrebno za uvećanje svog bogastva i održanje porodice[8].

Prethodna pojava može se nazvati nekom vrstom globalizacije porodice i uzajamnom uslovljenosti i pomoći medu porodicama različitog ekonomskog i kulturnog nivoa. Međutim, postoje i pojave koje su sve izraženije u savremenom trenutku a koje predstavljaju značajan elemenat u procesu negacije, kako klasične porodice, tako i porodice uopšte. Jedna od njih je i pojava brakova istog pola (homoseksualnih i lezbejskih brakova)[9]. Ovaj problem postaje izražen još više sa zahtevom tih parova da legalno usvajaju decu i tako formiraju “prave” porodice. Biće veoma značajno za psihologe i sociologe istraživanje života takvih porodica, ponašanje dece u okruženju, njihove potrebe, senzibilnoet, sklinosti, odnos sredine prema njima. Ovom problemu treba dodoati i buduće probleme koji bi mogli nastati kloniranjem kao instrumentom “reprodukcije” porodice (bilo klasične ili “monoseksulne”).

Savremena porodica se susreće i sa sve izraženijim problemom mešovitih brakova (rasno, kulturno) koji zahtevaju duži period prilagođavanja, posebno u sredinama koje inkliniraju rasnoj ili kulturnoj “čistoti”. Na kraju, može se pomenuti i problem kohabitacije(život u zajednici bez formalnog sklapanja braka) za koju neki teoretičari smatrju da predstavlja “budućnost” bračnih zajednica[10] i modalitet porodičnih odnosa, ima slobodu kretanja partnera (odlaska, ostajanja, povratka), nije formalno-pravno ograničena, zasniva se na emotivnoj bliskosti ili nekom interesu dužeg ili kraćeg trajanja, može da prerasta iz emotivno-ljubavnih, bračnih u prijateljske, poslovne, saradničke odnose i obrnuto, iz pomenutih odnosa u “prave” bračne odnose. Ovde će se postaviti pitanje budućeg neophodnog prilagođavanja društvenih institucija za takav vid funkcionisanja porodica i brakova. Kada se govori o uzrocima povećanja kohabitacionih zajednica uočava se da su to: brz tempo promene uslova i načina života; osamostaljivanje i samoosvešćenje žena koje više nisu spremne da se podrede muževljevom tipu organizacije porodice; borba za ostvarenje boljeg uspeha u karijeri i muškarca i žene, skoro sa podjednakim žarom i ambicijama; mogućnost češće promene partnera za zajednički život, kao i mogućnost da se imaju deca sa različitim partnerima.

Zaključak

Može se zaključiti da je klasična porodica sve više ugrožena, da se ubrzano transformiše (posebno u razvijenom svetu), pa čak i potiskuje. Stvaraju se brojne alternative zajedničkog života koji nisu porodica sa klasičnom formom i klasičnim obavezama koje sputavaju njene članove da ostvare svoje interese, želje, namere i ambicije. Porodica je opterećena brojnim negativnim pojavama koje su karakteristične za savremeni svet, kao što su nasilje, kriminal, otuđenost, siromaštvo, etnički, kulturni i rasni sukobi i ratovi, ubrzana ekonomska transforacija i globalizacija savremenog sveta. Dolazi do sve većeg raskoraka između klasične porodice i društva. Nekada je porodica predstavljala oslonac, nukleus društvene strukture i društvenih odnosa, danas je to sve manje jer se teško prilagođava nastalim promenama. Društvo se, takođe, nalazi u stanju “zbunjenosti”, klasična porodica mu postaje sve nesigurni oslonac, a nije razvilo mehanizme i institucije koje bi je nadomestile ili pomogle njenu rehabilitaciju i stabilizaciju. Postoje pokušaji od strane nekih država (Francuska) da se naprave projekti koji bi omogućili povratak klasične porodice u izmenjenom i prilagođenom prostoru: babe, dede, deca i unuci pod istim krovom sa dovoljno prostora za sve pojedinačno, ali i dovoljno blisko da mogu jedni drugima da budu od pomoći. Da li će pobetiti “reformisana” klasična porodica, ili njene savremenje alternative, sada još uvek nije moguće sigurno i precizno odgovoriti.

3 thoughts on “Kuda ide savremena porodica

  1. Just desire to say your article is as surprising. The clarity to your submit is simply cool and that i could think you are a professional in this subject. Well with your permission let me to take hold of your RSS feed to keep up to date with impending post. Thank you a million and please carry on the gratifying work.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *