Građansko društvo u kandžama etnokratije

Uvod

Tradicija obuhvata sve oblike čovekovog stvaralaštva i aktivnosti i sva područja na kojima se to stvaralaštvo i te aktivnosti ispoljavaju. Tako danas možemo govoriti o tradiciji u ekonomiji, radu, obrazovanju, nauci, umetnosti, međuljudskim odnosima, politici, ideologiji i slično. Drugačije rečeno, tradicija kao kulturni “kod” utiče na sve oblike i sva područja čovekovog delovanja i ostavlja tragove u njima. U kolokvijalnom smislu tradicijom se smatra nešto što je opterećeno navikama, stavovima i mišljenjima iz prošlosti, nešto što egzistira uporedo sa modernim i savremenim, nešto što se uporno i tvrdokorno suprostavlja inovacijama i promenama, posebno u načinu života i ophođenja sa drugima. Dakle, tradicija može da služi kao orjentacija i pomoć u delovanju pojedinca, grupe ili zajednice, ali može da bude i odlučujuća smetnja i opterećenje kod odluke da se prihvati nešto novo i da se hrabrije krene u reforme i promene u društvu. U ovom radu nastojim da iznesem neke stavove o uticaju tradidicije (njenih negativnih i tamnih strana) na savremenu političku kulturu i građansko društvo, imajući u vidu zbivanja u bivšoj Jugoslaviji u prethodnoj deceniji.

Kulturni i etnički “kod”

Nivo opšte kulture jedne sredine, jedne zajednice ili društva, određujće utiče nanjihov ukupan razvoj, njihov položaj i ulogu u svetu. Kultura je osnovna energija pojedinca, društvene grupe, zajednice i društva. Ona pokreće ili zaustavlja aktivnosti i rad, prihvata ili odbacuje inovacije i vrednosti, ubrzava ili usporava ekonomska, socijalna i politička kretanja. To se posebno odnosi na onaj deo kulture koji zovemo duhovna kultura (nauka, umetnost, filozofija, religija, moral, istorijska svest, socijalizacija), odnosno kultura u užem smislu. Nivo opšte kulture čini jedno društvo otvorenim ili zatvorenim, progresivnim ili retrogradnim, dinamičnim ili statičnim, razvojnim ili opadajućim (entropija, anomija), modernim ili tradicionalnim. Zašto je to tako? Zbog toga što kultura uključuje, pored ostalog, tri najvažnija elementa (katalizatora) razvoja i napretka društva: nauku, tehnologiju i obrazovanje. Tek iz ovog ugla posmatrano, tradicija kao deo opšte kulture, odnosno “mehanizam” prenošenja (tradere – predati dalje) kulturnih elemenata kroz vreme i prostor, dolazi do punog izražaja i pokazuje svoju ulogu i mesto u ukupnom razvoju i stanju društva. Tradicija može biti olakšavajući, ali i otežavajući momenat u razvoju opšte kulture. U prvom slučaju tradicija lako prihvata i lako se uklapa u inovacije i nove trendove, pomažući tako napretku i razvoju društva. U drugom slučaju tradicija odbacuje ili sporo prihvata sve što je novo, dinamično i drugačije, kočeći i usporavajući napredak, čak i ulazeći u otvoreni sukob sa novim vrednostima u društvu.

Opšta kultura, sa prethodno naznačenom ulogom tradicije, utiče različito na pojedinačne kulture. Najmanje opterećuje tehničku kulturu i modu, nešto više ekonomiju i komunikacije, dok najviše opterećuje i otežava razvoj socijalne i političke kulture. Ako pogledamo globalnu sliku stanja i tendencija, vidimo da se jasno ocrtavaju granice pojedinih kultura koje su zarobljene tradidiciom i prošloću i onih kultura koje su vidljivo i naglašeno okrenute budućnosti i napretku i koje su tradiciju lako uklopile u modernizaciju, napredak i razvoj.[1] Jedno od područja na kojima je opšta kultura i tradicija postala faktor opterećenja i usporavanja razvoja i napretka, jeste područje Balkana, posebno delovi bivše Jugoslavije.[2]Pluralizam malih etničkih i kulturnih entiteta Balkana, vekovima je uslovljavao njihovu međusobnu borbu za odgovarajući prostor, za isticanje svoje posebnosti,težnju da se dokaže i pokaže različitost, prednost i značaj u odnosu na onog “drugog”.Istorija Balkana je istorija sukoba, osvajanja i potiskivanja pojedinih etničkih i kulturnih grupa. Opšta tradicija tog prostora prožeta je borbom, strahom i nepoverenjem, prinudnim i kratkotrajnim savezima i koalicijama jednih protiv drugih. Sve etničke i kulturne grupe Balkana imaju u svom tradicionalnom “kodu” upisano da su više puta sa istim grupama bili saveznici i prijatelji, a zatim protivnici i neprijatelji i tako u nedogled. Svakako da se slični primeri mogu naći širom sveta, to je prirodno stanje i kretanje duštva i društvenih popjava, procesa i odnosa. Međutim, na prostoru Balkana taj odnos traje i danas (prve decenije XXI veka), kada se na ostalim prostorima stišao i iz dezintegrativnog prešao u integrativni, od sukoba prešao u oblik saradnje, tolerancije i uzajamne pomoći, sve u cilju bržeg napretka i razvoja. Na prostoru Balkana (Jugoistočne Evrope) svaki savez i zajedništvo, smatraju se privremenim i svako nastoji da za sebe izvuče neku korist, da ojača pojedinačno, da pretekne onog drugog. Stalno se misli na trenutak kada će biti pogodno da se zajedništvto napusti, da se krene vlastitim putem, optužujući tom prilikom svoje partnere i saveznike da žele da ih spreče u razvoju, da ih marginalizuju, da ugroze njihov identitet. Zbog toga je na ovom prostoru i danas prisutno toliko separatističkih, tribalističkih i ekspanzionističkih pokreta i težnji. Opšta kultura tog prostora, zasniva se na težnji da se pronađe što više različitosti, umesto sličnosti u nužnoj zajedničkoj egzistenciji i koegzistenciji u vremenu i prostoru. Svi elementi iz opšte kulture i tradicije preneli su se u političku kulturu. Ona je postala (i ostala), zahvaljujući političkoj tradiciji, faktor koji akumulira, čuva i generiše sve tradicionalne kulturne, etničke, etičke i socijalne podele i razlike na tim prostorima.

tako_nam_ovih_simbola.jpg
Tako nam ovih simbola civilno društvo neće proći

Politička kultura je direktan odraz nivoa ukupnog razvoja pojedinih društava. Ekonomski i socijalno ne razvijena društva i zajednice, ne mogu produkovati liberalnu, demokratsku i tolerantnu političku kulturu. Za ovu tezu postoje brojni empiriski pokazatelji u svetu. Jedan od takvih primera je i područje Balkana, posebno prethodno pomenuti delovi bivše Jugoslavije. Nerazvijenost ekonomije, nizak nivo socijalne dinamike i socijalnog kapitala, uslovljavaju izostanak pravne države, poštovanja ljudskih prava, slobode medija, demokratije, uslovljavaju visok nivo korupcije, kriminala, nasilja i drugih patoloških pojava u društvu. Pomenute teškoće i problemi kroz koje društva na ovom prostoru prolaze, prelamaju se, kao kroz prizmu, u političkoj kulturi. Politička kultura, na taj način, postaje “lakmus papir” opšte kulture, stanja i stepena ukupnog razvoja društva.

Građansko društvo i politička kultura

Politička kultura obuhvata nekoliko važnih momenata: političku tradiciju, političku socijalizaciju, politički jezik, političko okruženje i apolitičnost. Prva četiri elementa predstavljaju aktivnost, manifestacije i oblikovanje političke kulture, dok apolitičnost podrazumeva odbijanje, ne pristajanje da politika ima značaj u životu čoveka, to je neka vrstabežanja od politike. Medjutim, apolitičnost takođe predstavlja pokazatelj stanja politike i političke kulture u jednom društvu, na određenom prostoru, kao i u određenom vremenu. Ona je posledica zasićenosti politikom, njnom preteranom dinamikom, oporošću i grubošću, nemogućnošću apsorbovanja političkih događaja, ili je posledica političkog “nedogađanja”, političke “dosade”, poznatosti i predvidivosti u političkim iskazivanjima i političkim manifestacijama.

Ovde želim preći na razmatranje političke tradicije kao elementa koji utiče na savremene tokove u društvu, posebno na politiku i političku kulturu. Politička tradicija sabira u sebi sve događaje, uspone i padove, dobre i loše trenutke kroz koje je prošla određena društvena grupa, određena politička zajednica ili neka sredina. Ona može biti i putokaz, svetionik, kao i upozorenje šta se u savremenom trenutku može očekivati od različitih političkih subjekata, grupa i zajednica u užem ili širem okruženju. Politička tradicija predstavlja ukupno nasleđekoje nosiodređena grupa, zajednica ili sredina, a koje se ogleda u odnosima i komunikaciji sa drugima u prošlosti. Politička tradicija će nositinasleđe opterećeno strahom i nepoverenjem ako je grupa, zajednica ili sredina prolazila kroz stalne sukobe, osvajanja i oslobađanja, migracije i potiskivanja, te rasparčavanja svog etničkog, socijanog i kulturnog bića. Sasvim drugačije poruke proizilaze iz nasleđa onih grupa, zajednica i sredina koje su prolazile kroz duge periode uspona, mira, razvoja, stvaralaštva, saradnje i uzajamne pomoći i podrške u neposrednom i širem okruženju. Takvo nasleđe će upućivati na više sloobde, samostalnosti, poverenja i uzajamne saradnje u komunikaciji sa drugima, kao i u izgradnji vlastitih unutrašnjih odnosa, te određene strategije i taktike političkog delovanja.

Politička tradicija prenosi glavne poruke prošlosti savremenim akterima politike, političkih događaja i političkih odnosa. Tu su sabrana upozorenja na one kojih se”treba čuvati”, koji su “večiti neprijatelji” naše grupe ili zajednice, koji “nama” nika nisu dobro doneli, koji su skloni podvalama i prevarama, koji koriste svaku priliku da “nama” nanesu štetu, da podrže neprijatelje i suparnike, da prisvoje “naše” rezultate, da spreče širenje kulturnih tvorevina, pa čak i da zaposednu našu teritoriju.Na drugoj strani su poruke koje upućuju na koga se može osloniti, ko su bili istorijski saveznici i prijatelji, ko je pomogao “naše” napore i uspehe, ko se uvek našao uz nas kada ja bilo teško. Ovakve poruke iz prošlosti imaju za cilj da savremenim akterima ukažu na teškoće, probleme, mogućnosti i očekivanja u odnosima sa drugim političkim subjektima, drugim grupama, drugim političkim zajednicama u okruženju. Ako je reč o zatvorenim grupama (etnički, kulturno, pa i ekonomski) onda ove poruke iz prošlosti mogu da deluju vrlo ubedljivo. Oni se njih strogo drže, teško ih se odriču, teško ih menjaju, stalno se trude da iz savremenih događaja i komunikacija izvuku analogiju sa nekim prošlim zbivanjima, postupcima i posledicama. Takva politička tradicija predstavlja veliko opterećenje za savremene političke aktere, ona utiče da se politička kultura sporo menja i prilagođava drugačijim potrebama komunikacije i odnosa u okruženju. Međutim, takve grupe se često osećaju veoma sigurne (imaju privid sigurnosti) u prostoru svoje tradicije. To predstavlja značajan faktor integracije grupe i političke zajednice, to je nadahnuće njihovog delovanja, izvor sticanja i održanja moći pojedinaca u grupi i grupe u odnosu na druge subjekte u okruženju. U političkoj grupi, zajednici ili srednini koja je čvrsto ukorenjena u tradiciju, postoji stalno takmičenje među pojedincima i kolektivima ko će pokazati više vernosti tradiciji, ko će naći više tradicionalnih elemenata u savremenoj političkoj i kulturnoj “koreografiji”. Svaki iskorak iz okvira tradicionalnih poruka i zaveštanja, grupa i njen vođa (vođe) doživljavaju kao izdaju tradicije i skrnavljenje prošlosti, što se oštro kritikuje, a često se primenjuju specifični postupci političke i ideološke diskvalifikacije, pa i ekskomunikacije iz grupe ili zajednice. Ovakve političke grupe i zajednice teško vrše selekciju tradicionalnih elemenata na one koji se mogu nastaviti i unaprediti u savremenim uslovima, i one koji su prevaziđeni i koji se moraju odbaciti kao nekompatibilni sa globalnim kretanjima. Oni se slepo drže celokupne političke tradicije, ona za njih ima smisla kao “potpuna”, neokrnjena i nepatvorena. U njoj je sve otkriveno, napisano, postavljeno, objašnjeno, to samo treba primenjivati na savremene uslove i događaje.[3] Često se poziva na velike istorijske ličnosti (pisce i političke vođe), koji su svojom vizijom, znanjem i sposobnostima prednjačili u svom vremenu i odlučujuće uticali na opstanak, razvoj i uspeh svoje etničke, kulturne ili političke grupe.[4]Obično se sa setom i žaljenjem konstatuje kako danas nema takvih ličnosti u njihovoj grupi i zajednici, te kako bi sve trabalo učiniti da se grupa vrati njihovim porukama i poukama.

kako_se_drzi_sveca.jpg
Tata, kako se pravilno drži sveća?

Prethodno izrečeno pruža mogućnost da se politička tradicija shvati kao zapis u “kolektivnom kodu” jedne političke, kulturne ili socijalne grupe, zajednice i sredine. To je oblik kolektivne svesti koji usmerava grupu i daje joj doređenu “boju”, različitost i specifičnost. To što je zapisano u kolektivnom, istorijskom “kodu” jedne gerupe predstavlja matricu njenih aktivnosti u savremenim uslovima. Neke grupe nastoje da prave “kopiju” svojih istorijskih prethodnika i uzora, dok druge koriste samo najznačajnije karakteristike tih prethodnika da bi istakle svoju vezu sa njima a ostatak aktivnosti prilagođavaju i menjaju u zavisniosti od uslova, prostora i vremena u kome deluju. U pluralističkom društvima često imamo situaciju da više političkih grupa i partija imaju zjedničku političku i kulturnu “matricu”, te da u savremenim delovanjima nastoje da je iskoriste na različite načine, često osporavajući drugima pravo da se pozivaju na istu političku tradiciju.[5] Nekada se ta zajednička politička “matrica” prećutno prihvata ali se dalje nastavlja sa takmičenjem ko će biti bliži i verniji “originalu”.

Politička kultura u vrtlogu sveto(vno)g trojstva

Na naznačenim prostorima bivše Jugoslavije, politička tradicija ima dominantnu ulogu u obrazovanju savremene političke kulture. Sve razlike, deobe, sukobi, nepoverenja kojima ja opterećena prošlost pojedinih grupa i zajednica na tom prostoru, reflektuju se u aktivnostima savremenih političkih subjekata. U vreme socijalizma sve razlike, suprotnosti i istoriski uzroci sukoba na ovom prostoru, bili su potisnuti snažnim političkim i ideološkim delovanjem (čak i represiom) vladajuće komunističke nomenklatuere. Posle raspada socijalističkog državnog uređenja u Jugoslaviji, sve aveti i recidivi prošlosti, kao i istorijske frustracije pojedinih društvenih grupa, izbile su na površinu. Kao puštene iz “Pandorine kutije”, razišle su se širom društva i zahvatile sve njegove delove. Ostavši bez političke i ideološke zaštite, pojedine socijalne, kulturne, etničke i političke grupe, našle su se u “vakumu”, bez zaštite. Sa strahom i neizvesnošću počele su da tragaju za osloncem i uporištem u svom delovanju. Većina tih grupa, nošena inercijom i spontanošću, napušta već dostignuti stepen emancipacije, modernog sistema vrednosti i civilizovanog načina komunikacije i odnosa sa drugima, vraćaju se tradiciji i prošlosti, posebno onim postupcima i obrascima u svom delovanju koji su bili već uveliko civilizacijski prevaziđeni i odbačeni.Grupe se takmiče ko će dublje zaroniti u prošlost i na svetlost dana izneti nešto “vredno” iz svoje tradicije što ih kvalifikuje kao istoriski nadmoćne i značajnije u odnosu na okruženje. U takvoj situaciji nastaje obrnuti istorijski hod: umesto napred u integracije i saradnju, uz toleranciju, razumevanje i pomoć, kuda ide glavni tok rezvijenog društva, kulturne, socijalne, etničke i političke grupe i zajednice u bivšoj Jugoslaviji, počinju ubrzani povratak u prošlost uz intenzivni separatizam i tribalizan koji završava u građanskom ratu.

Posle duboke krize društva na pomenutom prostoru, te razaranja njegovog ekonomskog, socijalnog i političkog sadržaja, nastalesu nove (a ostale stare) podele i suprostavljenosti između društvenih grupa i zajednica. Sve te podele traže svoje uporište i opravdanje u istoriji i tradiciji, posebno etničkoj i političkoj. Zbog toga je savremena politička kultura ovog prostora opterećena simbolima, ornamentikom i scenogreafijom izvučenom iz prošlosti i tradicije pojedinih grupa i zajednica. Taj teret tradicije deluje kao vrtlog iz koga ne mogu da se iščupaju pojedini politički akteri (partije i druge političke organizacije) čak i kada nastoje da to učine. Ovde ću navesti tri karakteristična oblika aktivnosti, tri pojave, koje svojim delovanjem drže celokupno građansko društvo, u kandžama tradicije i prošlosti.

Prvo, stalna težnja za deobama u svim oblastima društva, prenela se na oblast politike i političkog delovanja i proizvela “ultra” (“ekstra”) pluralizam političkih subjekata (partija, političkičkih grupa i organizacija). Umesto uobičajenih dve, tri političke partije, kako to pokazuje iskustvo ekonomski i demokratski razvijenog dela sveta, na ovim prostorima su nastale desetine i stotine političkih partija i političkih grupa i dalje se javljaju nove partije.[6]Takav “pluralizam” političkih subjekata počiva na tradicionalnoj parcijalizaciji interesa i stvaranja mnoštva interesnih grupa koje se međusobno suprostavljaju, često i potiskuju jedna drugu kako bi se izborile za svoj prostor. Nedostatak sklonosti ka saradnji, nepoverenje, strah od drugih kao glavne karakteristike međugrupnih odnosa na ovom prostoru, uslovili su pojavu sebičnosti i zatvaranje u uske interesne grupe. Sve to dovelo ja do formiranja mnoštva političkih partija koje su primorane da se bore za prostor na političkom tržištu. Partije su “premrežile” celokupni prostor građanskog društva i stvorile situaciju u kojoj čovek, građanin nema prostora i mogućnosti da ostvari svoje talente, namere, slobodu, želje i ambicije ukoliko nije uključen u političke partije ili na bilo koji način ne ostvaruje “prisnu” komunikaciju sa njima. Partije nastoje (i uspevaju) da se nametnu državi i građanskom društvu, da zavladaju svim oblastima i svim odnosima u društvu. Partijski funkcioneri postaju istovremeno i državni funkcioneri i tako počinje specifično stanje partijsko-političkog i državnog dualizma. Ubrzo uski partiski interesi potiskuju opštegrađanske državne interese i nastaje stanje partiokratije u savremenom društvu na pomenutom prostoru bivše Jugoslavije. Ovo stanje ima svoje uporište u prethodnom peridu socijalističkog društvenog uređenja u kome je postojala dominacija jedne partije. Umesto toga, sada imamo vladavinu mnoštva partija, političkih grupa i udruženja. Do takve pojave dolazi zbog toga što su partije na ovom prostoru isključivo partije jednog vođe. Prema svojoj organizaciji, načinu delovanja, unutrašnjoj i spoljašnjoj komunikaciji partije su okrenute i prilagođene sposobnostima, sklonostima i viziji vođe. Male, “patuljaste” političke partije svoju ukupnu političku aktivnost usmeravaju ka promociji svog vođe i opstaju dok vođa ne potroši svoj politički i moralni kredibilitet i autoritet.[7] Da bi zadržao svoju poziciju, vođa akumulira partijske i državne funkcije i principe partijskog rukovođenja i delovanja primenjuje na državne funkcije. Sve to doprinosi zatvaranju prostora i mogućnosti da se brže razvija demokratija, pravna država, da se poštuju ljudska prava, sloboda i tolerancija u društvu. Na pomenutom prostoru bivše Jugoslavije imamo dominaciju partijske države, koja je sasvim potisnula pravnu državu.

ko_nije_u_mojoj_partiji.jpg
Ko nije u “mojoj” partiji, može da…

Druga pojava koja opterećuje savremenu političku kulturu na našem prostoru, jeste dominacija etničkih odnosa i etničkog identiteta nad političkim aktivnostima i građanskim, civilnim društvom. Sve prethodno pomenute partijske, političke i državne aktivnosti, funkcije i delovanje, moraju biti “prelomljne” kroz prizmu određene etničke grupe kako bi njihovi akteri dokazali svoju lojalnost i “posvećenost” svojoj etničkoj grupi, u ovom slučaju naciji. Tu pojavu možemo označiti pojmom etnokratija, odnosno vladavina etničke grupe, nacije, koja se nameće vladavini zakona i pravnoj državi. Većina političkih partija, na ovim prostorima, su etničke, odnosno nacionalne partije. One svoj opstanak na političkoj pozornici obezbeđuju ukorenjivanjem u trdiciju i prošlost svoje nacije (etničke grupe), izvlačeći otuda simbole za svoju političku “koreografiju” i principe za svoju političku kulturu, posebno politički jezik i političku socijalizaciju. Odlučujuću ulogu u tome imaju nacionalni, etnički mitovi i mitologije, koji se tako pretvaraju u političke mitove i speciifčnosti političkog delovanja (Žirarde, 2000, 202-218). Može se reći da je etnokratija određena simbioza etničkih mitova i obeležja i savremenog političkog marketinga pomoću koga se ti mitovi protežiraju na širem društvenom prostoru i pokušavaju nametnutikao opštegrađanski i opštedruštveni simboli i orjentiri. Dominacija etničkog momenta ogleda se u tome što skoro svaki politički subjekt ikazujesvoju lojalnost etničkoj grupi stavljajući etničke prioritete i zahteve iznad građanskih i državnih. Takva politička partija, politčka grupa ili zajednica ne može odbaciti etničke interese i podrediti ih građanskim interesima. Na drugoj strani, etnička grupa može lako dezavuisati, diskreditovati, pa i odbaciti neku političku partiju ili koaliciju, ako utvrdi da “ne zastupa” u odgovarajućoj meri etničke, nacionalne interese i ako ih nije stavila u prvi plan, iznad interesa civilnog društva i države. Dakle, slično kaopartiokratija,i etnokratija (možda još jače i odlučnije) potiskuje demokratiju, pravnu državu, vladavinu zakona, slobodu i toleranciju u savremenom društvu na pomenutom prostoru.

Treća pojava koja značajno utiče na oblikovanje političkih odnosa i formiranje političke kulture na pomenutom prostoru bivše Jugoslavije, jeste sve veći uticaj verskih institucija i verske ideologije na politiku, građansko društvo i državu. Ako čovek, građanin (sa svojim pravima, slobodom, autonomijom), ako građansko društvo (sa svojim pluralizmom interesa i potreba) i država (sa svojim zakonima i poštovanjem ljudskih prava) uspeju da se izbore sa partiokratiom i etnokratiom, čeka ih treća velika prepreka savremenog društva, koju ću označiti pojmom teokratija. Ovaj pojam, u slobodnijem tumačenju, podrazumeva dominaciju (vladavinu) verskih principa i verskih obeležja i običaja u svim elementima građanskog društva i građanskog načina života. Posle perioda u kome je crkva bila odvojena od države, a religija svedena na privatnu aktivnost u kućnoj atmosferi ili verskim objektima, sada je nastupio trenutak u kome je religija ušla u škole kao ravnopravan predmet (negde želi biti glavni predmet), uključivši se u ozbiljan dijalog sa državom u oblasti socijalnih, kulturnih i političkih pitanja. Time je religija iz sfere privatne, lične posvećenosti bogu i ličnih rituala u slavu boga, prešla u sferu javnog manifestovanja kolektivne odanosti “svojoj” crkvi i “svojoj” veri.

sekularna_drzava.jpg
Ko to tamo kaže da država nije sekularna?

U svim političkim, socijalnim i kulturnim manifestacijama i priredbama u današnje vreme, vera je obavezno prisutna i daje svemu “blagoslov” i svoje specifično obeležje.Na taj način vera se pretvara u ideologiju[8] i ulazi u “konkurenciju” sa partijskom ideologijom i državom zasticanje poverenja, uticaja i moći (nad-moći) u društvu. Verska ideologija vrši selekciju postupaka i aktivnosti političkih i ostalih subjekata i oblika javnog delovanja, na one koji su dobri ili loši, koji su ispravni ili pogrešni, koji su patriotski ili antipatriotski, na one koji zaslužuju bezgraničnu podršku i pohvalu i one koji zaslužuju konstantne opomene i prekore zbog svoje slabe odanosti verii “niskog nivoa” delovanja u ime vere.[9]Verska ideologija u formi teokratije zauzima sve više prostora u društvu. Takav utisak nijerezultat samoteorijske imaginacije i naučnog diskursa. Za takav stav postoji veliki broj empirijskih pokazatelja iz svakodnevnog života, koji svedoče da je vera u nekim sredinama uspela da postane “državna religija”, odnosno da se vlast u društvu manifestuje u formi “verske države”.Na taj način teokratija dodatno zatvara puteve i mogućnosti bržeg razvoja demokratije, civilnog društva, socijalne mobilnosti, novog sistema vrednosti, konkurencije, inovacija, slobode stvaralaštva i komunikacijau društvu.

Zaključak

Stepen razvijenosti nekog društva direktno produkuje nivo političke kulture, način njenog obrazovanja i oblike ispoljavanja. Ekonomski nerazvijena, socijalno zatvorena i besperspektivna društva ne mogu razviti političku kulturu sa obeležjem tolerancije, poverenja, demokratije, slobodnih medija i komunikacija. Njihova politička kultura kreće se, na jednoj strani, u koordinatama političkog ili verskog, odnosno etničkog jednoumlja, te u koordinatama opšteg nepoverenja i sukoba između političkih subjekata, na drugoj strani. Razvijena, moderna i otvorena društva imaju sve uslove da razviju tolerantnu i civilizovanu političku kulturu. Naravno, ovo ne mora da bude apsolutno uslovljeno, niti obavezno ostvarivo. Ima dovoljno primera da razvijene zemlje (pre svega ekonomski), nemaju i viskorazvijenu političku kulturu, oslobođenu manipulacija (u vidu političkog jezika), podvala,korupcije, političkih skandala i slično.

Politička kultura zavisi od stepena razvijenosti opšte kulture. Politička kultura se sastoji od političke tradicije, političke socijalizacije, političkog jezika, političkog okruženja i apolitičnosti. U tom prostoru, ponekad, najveći uticaj ima kulturna i politička tradicija. Politička tradicija se oslanja na ukupnu tradiciju društvenih gruupa, zajednica i socijalne sredine. Politička tradicija nosi u sebi sve elemente prošlosti. Obuhvata naslađe kroz koje je prošla određena društvena grupa, zajednica ili sredina, a koje govori šta su glavne poruke prošlosti, da li je grupa prošla kroz težak istorijski period pun sukoba ili je bilo dugih perioda mira i uspona, šta je zapisano u “kolektivnom kodu”, kolektivnoj svesti, koga se traba paziti, sa kime se može sarađivati, na koga se može osloniti.

kuran_i_kalasnjikov.jpg
U ime Kurana i kalašnjikova, stop građanskom društvu.

Tradicija može značajno da opterećuje i sputava razvoj savremene političke kulture. To se jasno vidi na primerima nerazvijenih društava i sredina na prostoru bivše Jugoslavije, kao što su Srbija, Crna Gora, BiH, Makedonija i Hrvatska. Politička kultura u tim sredinama opterećena je i zarobljena u vrtlogu tri dominantne pojave: a) partiokratije, tu se misli na dominaciju mnoštva političkih partija nad državom i građanskim društvom; b) etnokratije, kao oblika dominacije i vladavine etničkih i nacionalnih elemenata u formi mitova i tradicionalnih simbola, u svim oblastima društvenog života i c) teokratije, koja označava dominantno prisustvo tradicionalnih verskih i religijskih obeležja u vidu verske ideologije koja se nameće građanskom društvu kao jedina “prava” varijanta duhovnog, kulturnog i socijalnog načina života i delovanja. Ove pojave čine tri prepreke, tri rešetke, koje sprečavaju brži razvoj demokratije, civilnog društva, jvnog mnenja, slobode, autonomije i pravne države kao odlučujućih elemenata koji utiču naoblikovanje tolerantne i civilizovane političke kulture.

LITERATURA

  1. Ćimić, E (1984) Drama ateizacije, Mladost, Beograd
  2. Hantington, S (1998) Sukob civilizacija, CID Podgorica
  3. Žirarde, R (2000) Politički mitovi i mitologije, Beograd
  4. Carmichael, C. (2002) Ethnic Cleansing in the Balkans, London
  5. Kopstein, J. Lichbach, M. (2000) Comparative Politics, Cambridge University Press
  6. Dryzek, J.S. (1995), Political Sciencein History: Research Programs and Political Traditions, Cambridge University Press
  7. Stout,J. (2004), Democracy and Tradition, Princeton Universiti Press, New Jeresy

[*]O tome najbolje govori Hantington (1998)upućujći na podelu sveta u okviru sedam – osam različitih i suprostavljenih kultura. Po njegovom mišljenju homogenizacija pojedinih kultura oko svojih kulturnih matica, dovešće u budućnosti do sukoba kultura.

[1]O tome najbolje govori Hantington (1998)upućujći na podelu sveta u okviru sedam –osam razlizličitih i suprostavljenih kultura. Po njegovom mišljenju homogenizacija pojedinih kultura oko svojih kulturnih matica, dovešće u budućnosti do sukoba kultura.

[2] Fokusiraćemo se povremeno na područje Bosne i Hercegovine, te Srbije, Crne Gore i Hrvatske, kao empirijske baze na kojoj bi se mogao pratiti uticaj tradicije i opšte kulture na političku kulturu i politička zbivanja.

[3] Može se reći da ja teško pronaći neku sredinu ili prostor na globusu gde ja napisano toliko knjiga, članaka i održano rasprava iz istorije političkih događaja, političkih stranaka, političkih odnosa i sukoba, kao što je to na prostoruBosne i Hercegovine (kod sve tri nacionalne zajednice) Srbije, Crne Gore, i Hrvatske u prethodnih 15-tak godina. Zajednička odrednica svih tih dela ja glorifikovanje velike i svetle tradicije na polju demokratije i političkih odnosa kod svih etničkih i kulturnih grupa na pomenutom prostoru u prethodna dva veka, pa čak i ranije.

[4] Mnoge političke grupe i političke partije služe se značajnim ličnostima iz svoje tradicije u vizuelnoj koreografiji i unutrašnjoj i spoljnoj komunikaciji. To im služi kao zaštitni znak, a ujedno i kao pokazatelj da verno slede svoju tradiciju.

[5] To je posebno karakteristično za područje BiH. Uzmimo , kao primer, pojam bosna, bosanski, bosanac, bošnjaštvo. To predstavlja zajednički koren za većinu kulturne i etničke tradicije svih naroda u BiH. U novije vreme, to se različito doživljava: Srbi i Hrvati žele da se odreknu “bošnjaštva” i da svemu daju neku svoju etničku posebnost,dok se Bošnjaci grčevito hvataju za to nasleđe i ističu njegovu podlogu i dominaciju za sve ostale etničke i kulturne “derivate” u BiH. Istina je sasvim druga. Niti jedni imaju razloga da se odriču epiteta bosanski, niti drugi da ga svojataju. Reč bosna potiče od ilirske reči bos, što je označavalo so (otuda:bosna – zemlja soli). To je bilo u ono vreme kada je so značila “izvor života”, kada je današnja Tuzla bila jedno od tri nalazišta soli na prostoru koji mi zovemo Balkan.

[6] Na prostoru Srbije u decembru 2004. godine registrovana ja 301. politička organizacija, dok ja u oktobru iste godine, na lokalnim izborima u BiH registrovano 76 političkih partija i političkih udruženja.

[7] Male političke partije svojim delovanjem koje ja usmereno ka promocoji vođe i njegovoj dovitljivosti da ulazi u različite koalicije i partnerstva kako bi održao svoju partiju na sceni, doprinose komplikovanju političkih odnosa u društvu. Na taj način “patuljaste” partije sprečavaju puni razvoj demokratije i podizanja političke kulture na viši nivo.

[8] Moj stav je da religija predstavlja ličnu, individualnu posvećenost bogu, povezivanje sa bogom (religare-povezati) kroz skrušenost i molitve u samoći, dok ja vera poziv drugima da javno manifestuju svoju privrženost određenoj religiji, da veruju u to što im se preko verskih poslanika plasira, da ubeđuju druge u prednosti, pravovernost i isključivost jedne, “svoje” vere. Religija je jedna, jedinstvena, dok ja vera mnogo. Vera je pretvaranje religije u ideologiju i njeno nametanje društvenim odnosima i civilnom društvu. Religija je unutrašnji osećaj, pasivno stanje. Vera ja aktivno, borbeno stanje i poziv da se za “svoju” veru bori svim sredstvima. Religija ja lični mir i spokoj, vera ja javna aktivnost i nemir u ime religije, to je zloupotreba religija. Sličan stav zastupao ja ranije, na ovim prostorima, Esad Ćimić (1984), na žalost u nekim skorašnjim tekstovima kao da ja odustao od tog stava.

[9] Pod posebnom “prismotrom” verske ideologije nalaze se političke partije, politika i organi vlasti na prostoru bivše Jugoslavije. Svi aktivisti na političkoj sceni znaju da ih čeka cenzura vladike, kardinala ili reis-ul-uleme, zbog toga je kod njih visok nivo autocenzure, koja se manifestuje pozivom verskim velikodostojnicima da prisustvuju (i učestvuju u) političkim “ritualima”, kao i obavezno prisustvo političkih aktivista na verskim manifestacijama. Pažljivom posmatraču nameće se utisak da je sve više zajedničkih elemenata i sličnih postupaka u verskim i političkim manifestacijama i ritualima (međusobno podražavanje i imitacija, prisustvo tradicionalnih i “novih” mitova)..

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *