MALE PARTIJE I DRUŠTVENI INTERESI

Apstrakt

Male partije su specifična forma političkog organizovanja i učešća u višepartijskom sistemu  savremenih društava. Za teoretičare i analitičare političkih partija i partijskih sistema, posebno je interesantno praćenje nastanka, razvoja i delovanja malih političkih partija u postsocijalističkim društvima ili društvima u periodu tranzicije od socijalizma ka tržišnoj privredi i demokratiji. U ovom radu se traga za odgovorom kako i zašto nastaju male partije, odnosno koga one predstavljaju, koji socijalni slojevi su njihov oslonac, imaju li one svoje socijalno uporište i čije interese zastupaju (politički artikulišu). Većinu svojih izbornih i parlamentarnih aktivnosti male partije vezuju za koalicije sa drugim partijama. Odnosi u koalicijama i delovanje koalicija, predstavljaju posebno interesantan predmet istraživanja. Ovde će biti reči o primerima delovanja malih partija u BiH, posebno kroz prizmu parlamentarnih izbora oktobra 2006. godine.

Ključne reči: male partije, interesne grupe, socijalni nosioci, partijske koalicije, socijalno utemeljenje, izbori, izborni cenzus.

U savremenom društvu političke partije zauzimaju veliki deo prostora između građanskog, civilnog društva i države. Čini se da, istovremeno, nastoje da posreduju između ta dva subjekta i da ih udaljavaju, odnosno sprečavaju da grupe u građanskom i civilnom društvu ostvare veći uticaj na državu. To posebno dolazi do izražaja u današnjim postsocijalističkim, tranzicionim društvima na prostoru bivše Jugoslavije. Prostor koji su zauzele u društvu, uticaj koji ostvaruju, pravila i principi koje nameću, govore nam da skoro nema društvene i čovekove aktivnosti (građanskog aktivizma) izvan i mimo političkih partija. Velike partije su u stanju da se suprotstave državi i političkom sistemu, da sruše državne institucije (kao što je to bilo u BiH pre 15 godina) samo da bi zagospodarile političkim prostorom i izgrađivale političke institucije i vlast prema svojim interesima i motivima. Na taj način političke partije ostavljaju utisak snažnih organizacija, samostalnih i suverenih, “organizacija nad organizacijama” (Pusić, 1971:10) koje dominiraju u društvu, upravljaju i usmeravaju sve društvene tokove, protežiraju i favorizuju pojedine socijalne slojeve i interesne grupe, gomilaju bogatstvo i moć u rukama svojih funkcionera i vođa. Na drugoj strani, nekada se političke partije angažuju u odbrani i očuvanju neracionalne, neodržive države, nefunkcionalne i nesposobne vlasti, neproduktivnog i konfuznog parlamenta, loših ekonomskih rešenja, pogubne socijalne politike i slično. Partije su, kako bi rekao Diverže, “mašine” (danas bi se moglo reći “softveri” i “hardveri”) za osvajanje glasova i za pozicioniranje na mestima koja omogućavaju preuzimanje instrumenata za kontrolu države i vlasti.

U političkoj teoriji i političkoj nauci se već odavno postavlja pitanje gde je izvor tolike moći političkih partija? Teorija kaže da je izvor moći, pa i političke moći i moći političkih partija, u socijalnim odnosima i samoj strukturi društva. Političke partije bi trebalo da crpe moć iz društvenih grupa i socijalnih slojeva (čije interese predstavljaju), njihove socijalne strukture, njihovog položaja i uloge u društvenoj hijerarhiji. Moć političkih partija trebalo bi da bude u direktnoj vezi sa njihovom društvenom, socijalnom ukorenjenosti i socijalnom reprezentativnosti. Međutim, partije uspevaju da se odvoje od svoje socijalne baze, da utiču na nju, njene stavove i ponašanje, da pribave sebi nezavisan i autonoman položaj u odnosu na birače, socijalne grupe i institucije, civilno društvo i ad hoc društvene pokrete.  Ako se poslužimo stavovima koje ističe Alen Var (Ware, 1996), da su tri činioca odlučujuća za formiranje profila, značaja i moći političkih partija (socijalni činioci, političke institucija, te snalažljivost partijskih lidera), možemo da konstatujemo da na našim prostorima odlučujuću ulogu imaju političke institucije nad kojima partije potpuno dominiraju (izborni sistem menjaju kako im odgovara, drže nizak izborni cenzus, manipulišu poslaničkim mandatima). Odmah iza njih ide uticaj partijskih vođa i njihova usmerenost da borbu na političkom tržištu vode kroz političke ekscese, politički “gerila marketing”, ubacivanjem politike u sve segmente društva i stvaranjem utiska da sve zavisi od aktivnosti političkih partija i njihove podrške. Stvara se utisak o “neophodnosti” opšte politizacije društva, nekoj vrsti “svepolitike” ili  “panpartizma” u društvu. Dakle, socijalni činioci (socijalna reprezentativnost i ukorenjenost partija u socijalnu bazu) zaostaju i imaju sporednu ulogu u formiranju i oblikovanju konačnog uticaja i moći partija u društvu. Čak i finansijska snaga partija i interesna podrška njihovim aktivnostima potiču iz uticaja sa pozicije vlasti, političkih institucija i beskompromisnosti partijskih vođa umesto oslanjanja na socijalne grupe ili određene segmente društva.

Postoji još mnoštvo drugih faktora na kojima političke partije zasnivaju svoju moć i ulogu u društvu, ovde smo istakli nekoliko odlučujućih u nameri da napravimo uvod za analizu odnosa između društvenih interesa i socijalne reprezentativnosti partija i njihove ukupne aktivnosti. Političke partije akumuliraju različite faktore na kojima zasnivaju svoju moć i uticaj u društvu. Velike partije se oslanjaju na jednu grupu faktora a male na drugu grupu. Ovde se pažnja posvećuje aktivnosti malih političkih partija sa pretežnim osvrtom na zbivanja u Bosni i Hercegovini na primeru izbora od oktobra 2006. godine.

Pozicija malih partija

Dominacija velikih partija u savremenom društvu danas, sasvim je jasna i očigledna. One akumuliraju većinu faktora koje im donose moć, uticaj, ugled i položaj u društvu. Na osnovu toga određuju pravila i principe u političkom prostoru, zauzimaju pozicije vlasti sa kojih će kontrolisati sve važnije društvene tokove i usmeravati ih u pravcu koji njima odgovara. U “mega pluralizovanom” političkom prostoru i političkom sistemu, kakav je slučaj sa Bosnom i  Hercegovinom, te posebno sa  Srbijom (pa i drugim zemljama u okruženju), postoji svega nekoliko velikih partija (mereno procentom glasova na izborima, veličinom partijske infrastrukture, finansijskim sredstvima i vremenskom dužinom prisustva u političkom vrhu), dok je veliki broj malih partija, političkih grupa i organizacija.[1]  Postavlja se pitanje kako i zašto nastaju tolike političke partije, koga one reprezentuju, kako ostvaruju svoj položaj i uticaj u društvu? Posebno je važno pratiti nastanak, razvoj i delovanje tolikog broja malih, patuljastih partija i političkih grupa.

Mora se poći od pretpostavke da male partije moraju imati neku specifičnost i posebnost u svom partijskom profilu, načinu delovanja i odnosu prema socijalnim grupama, simpatizerima i biračima, kako bi došle do izražaja i održale se u konkurentskoj borbi sa drugim partijama, posebno onim velikim. Sigmund Nojman (Neumann, 1956) kaže da velike partije nastoje da čoveka pretvore u “zoon politikona” uvlačeći ga u svoju grupu i mobilišući ga za svoje aktivnosti, dok male partije nastoje da biraču predstave sliku zajednice u celini  i pozivaju ga da se prilagodi potrebama zajednice. Šatčnajder (Schattschneider, 1962) ističe da velike partije imaju samo jedan cilj, da osvoje vlast i da se stalno bore  za njeno očuvanje, dok malim partijama osvajanje vlasti nije u prvom planu i nema odlučujući efekat na njihovo ponašanje. Male partije svojim ukupnim delovanjem ističu političku alternativu velikim partijama, afirmišu sposobne ljude iz manje aktivnih i uočljivih socijalnih grupa, “manje favorizovanih društvenih klasa”, kako je to uočio Lajserson (Leiserson, 1958). Ove partije unose dinamizam u političko tržište, kako velikim brojem političkih ponuda, tako i načinom na koji ističu svoje stavove, upornošću kojom se bore za njih, te svojim ulaskom u posebne segmente društva koje zapostavljaju velike partije.

Male partije deluju više kao “mehanizmi za regrutovanje vođa” (Zaigler, 1964), upornih aktivista i novih ličnosti, nego što daju odlučujuću ulogu u formiranju javne politike. Moris Diverže (Duverger, 1964) deli partije na masovne (velike) i kadrovske (male), ističući da kadrovske partije rade na afirmaciji uglednih građana i njihovoj pripremi za kandidovanje na važne funkcije u državi. Prema Diveržeovom mišljenju, kadrovske partije počivaju na individualnom kvalitetu članova, posebno rukovodstva. Analizirajući vreme 50-tih godina prošlog veka u SAD i Francuskoj, Diverže ukazuje da se male partije oslanjaju na uske odbore (umesto masovnog članstva), često nezavisne jedne od drugih, okupljaju ugledne ljude, stvaraju lidere, bave se praktičnim i neposrednim građanskim problemima i pitanjima, njihovim interesima, dok teorijska i ideološka pitanja ostavljaju velikim (masovnim) partijama. Male partije su ranije često uključivale  i male socijalne grupe u svoje članstvo i svoje aktivnosti, dajući im tako društveni značaj i koristeći njihovu aktivnost i poziciju za podizanje novoa ukupne aktivnost i za raznovrsnost političke ponude. Danas se neke socijalne grupe pretvaraju u političke organizacije (penzioneri, ekološke grupe, delovi organizacija mladih i druge ugrožene socijalne grupe) želeći da na taj način ukažu na svoje ili neke zajedničke probleme u društvu. Ove aktivnosti ponekada više liče na aktivnosti grupa za pritisak nego značajnih političkih partija. Postavlja se pitanje: da li su to političke grupe ili političke partije, odnosno socijalne grupe koje su svoju aktivnost politizovale. Tim političkim grupama se često dešava ono što je Diverže davno uočio, da se posle ostvarenog interesa (isticanja svoje ideale, ukazivanja na problem, dovođenja problema u fokus trenutnog interesovanja) te partije gase ili menjaju svoj stav, pa čak i prelaze sa leve na desnu poziciju u političkoj podeli prema karakteru ideološkog delovanja.

Na osnovu prethodno iznetih stavova poznatih autora, može se konstatovati da bi uloga malih partija mogla biti veoma važna u političkom sistemu i političkom aktivizmu savremenog društva, posebno društva u tranziciji. One treba da budu katalizatori koji stalno unose dinamizam, sveže ideje, pokreću nove probleme, ukazuju na zapostavljena pitanja i zanemarene socijalne grupe. Međutim, na prostoru koji ovde analiziramo, postoji veoma malo političkih partija koje deluju u tom pravcu. Osnovni problem je u velikom broju malih partija, patuljastih političkih grupa koje unose zabunu i pometnju u politički pluralizam. Postavlja se pitanje šta je to u društvenim kretanjima što uzrokuje pojavu tolikog broja malih političkih partija? Kako se male političke partije održavaju na političkoj sceni, kako pronalaze puteve za ostvarenje svojih uskih, grupnih političkih interesa i kako te interese predstavljaju kao važne i opštedruštvene interese? Da li je produktivan, koristan i efikasan “mega-pluralizam” savremenog političkog sistema u BiH, ili je postao prepreka građanskoj emancipaciji i neposrednom izražavanju interesa pojedinaca i socijalnih grupa u bosanskohercegovačkom društvu? Da li mnoštvo političkih partija i njihovih koalicija doprinose demokratizaciji društva, ili zamagljuju i sprečavaju razvoj demokratije i brži razvoj društva, slobodu i liberalizam, ekonomski, socijalni i kulturni napredak? To su neka od pitanja na koja se pokušava  ukazati u nastavku ovog  teksta.

Kako nastaju i koga predstavljaju male partije?

Polazimo od stava da male partije nastaju kao splet više uzroka i posledica koji se prepliću u društvenim, socijalnim, političkim i kulturnim zbivanjima na prostoru BiH, kao i drugih država i društava u okruženju. Jedan od osnovnih uzroka nastanka mnoštva političkih partija, potiče od želje građana i pojedinaca za bežanjem od prethodnog jednopartijskog sistema, suprotstavljanjem, po svaku cenu, prethodnom socijalističkom sistemu i komunističkoj ideologiji (Lewis, 2001: 60-90). Nastojanje da se svaka različitost, posebnost, drugačiji stav, mišljenje, nastojanje i delovanje predstave kao borba za demokratiju, slobodu, pluralizam i liberalizam, takođe su doprineli masovnoj pojavi brojnih političkih opcija, koje su se postepeno (ili naglo) pretvarale u političke partije. Nedostatak znanja, informacija i razumevanja pitanja i problema demokratije, pluralizma i civilnog društva, stvorili su (stvaraju) kod građana potrebu da se “samouko”, spontano, često frustrirajuće, nestrpljivo i neoprezno upuste u stvaranje vlastitih predstava  o slobodi, politici, društvenim obavezama, potrebama i odgovornostima u kreiranju novog političkog sistema i novih društvenih odnosa. Partijski sistem je, ipak, mlada institucija na ovim prostorima, kao i u Centralnoj i Istočnoj Evropi (Kostelecky, 2002.).  Građansko društvo u BiH, tek je u naznakama svog konstituisanja i formiranja, tek se naziru konture moguće izgradnje samostalnog, autonomnog (od države i patoloških pojava), snažnog, uticajnog građanskog društva. Sporost razvoja građanskog (civilnog) društva, pruža priliku svim društvenim grupama, pojedincima i raznim socijalnim, političkim i kulturnim segmentima društva da određuju “vlastita” pravila ponašanja i delovanja, da nameću  posebne principe političkog organizovanja, političke borbe i predstavljanja.

Ako se kaže da su interesi osnovni elemenat konstituisanja, razvoja i delovanja političkih grupa, organizacija i partija, onda bavljenje politikom kao važnom, odgovornom i neophodnom društvenom delatnošću, podrazumeva dominantan opšti interes, rad i aktivnost u ime opštih društvenih ciljeva, postupaka i očekivanja. Nastanak političkih partija u zemljama u tranziciji, u ekonomski, socijalno i kulturno  razorenim sredinama, kao što je posleratna BiH, zanemarivao je opšti društveni interes, obaveze i odgovornosti  u političkom delovanju, a u prvi plan isticao lične interese osnivača partija i njegovih (njihovih) prijatelja i saradnika. Lični interesi i interesi veoma uskog kruga ( sitni grupni interesi) saradnika i istomišljenika, potiskuju opštedruštvene interese i interese i ciljeve određene društvene zajednice. U sredini gde postoji velika podeljenost (ekonomska, socijalna, etnička, verska, kulturna i ideološka) društva i zatvorenost u male socijalne segmente, lako dolazi do izdvajanja individualnih i uskih grupnih interesa, do njihovog suprotstavljanja, borbe i sukobljavanja. U takvim uslovima politika se nameće kao delatnost koja pokušava da usmeri i okupi pojedine interesne grupe, dok se političke partije nameću kao subjekti koji će kanalisati i usmeriti pojedinačne i grupne interese prema centrima političke, ekonomske i društvene moći. Male partije se usmeravaju ka pojedinačnim i usko grupnim interesima, ističući “narcizam malih razlika” (From) između pojedinih grupa, i stalnu potrebu dokazivanja te različitosti (u BiH posebno etničkih, verskih i kulturnih specifičnosti) kao svog delovanja i postojanja. Suprotstavljenost onom “drugom”, drugačijem, različitom (bez obzira što to nije presudno za emancipaciju građanskog društva) postaje osnovna karakteristika i ulog malih političkih partija u političkom delovanju.

Nastanak mnoštva političkih partija (posebno malih, patuljastih) povezan je i sa korištenjem partija kao poluge za sticanje lične moći i bogatstva. U nesigurnom i neuređenom  društvu, svaki instrument koji pretpostavlja mogućnost političkog delovanja i političke borbe, daje prednost pojedincu i/ili grupi koja ga podržava, u odnosu na slobodne, samostalne, neorganizovane, zapostavljene i nečemu drugom posvećene građane. U društvu koje još nije dostiglo principe i standarde demokratskog, liberalnog i tolerantnog odnosa prema građanima, političke partije koriste takav “prazan prostor” da nametnu svoja pravila sticanja i raspodele društvene moći i bogatstva. Političke partije (posebno one velike) su stvorile atmosferu i društvenu klimu u kojoj  mogu da kontrolišu sve važnije segmente građanskog društva, posebno finansijske tokove i delove razvijene  privrede koji su pod uticajem države. Male parije više podsećaju na biznis klubove koji se bave političkim pitanjima, nego na političke institucije koje treba  da daju primere koje standarde traži savremeno društvo kako bi se stvorili uslovi za razvoj privrede i unapređenje ekonomskih i socijalnih odnosa. Brojne finansijske afere i privredni skandali vezani su za aktivnosti i delovanje političkih partija, što pokazuje da  jedan od razloga formiranja političkih partija i njihovog uključivanja u političku borbu, leži u nameri da se prigrabe materijalna sredstva i prisvoje drugi vidovi opštih društvenih i državnih resursa, te da se koriste kao lično ili grupno (partijsko) bogatstvo i prednost.

Navešćemo još nekoliko uzroka koji utiču na formiranje velikog broja političkih partija, posebno malih. Pojedinci koji nisu zadovoljni svojim statusom u sredini u kojoj žive ili rade, počinju da tragaju za mogućnostima da se nametnu kao pokretači i organizatori određenih akcija, mišljenja i stavova o stanju i odnosima u svojoj sredini, kao i u bližem i daljem okruženju. To bi bio važan činilac traganja za alternativnim rešenjima u odnosu na ona koja daju velike partije, ako bi cilj bio dati nešto, novo, bolje, efikasnije od postojećeg. Međutim, osnivanje političkih partija postalo je neka vrsta političkog “trenda” (“mode”). Njihovi osnivači se rukovode principom: “kada mogu drugi, zašto ne mogu ja”? Osnivanje političke partije postaje neka vrsta takmičenja i dokazivanja spretnosti, snalažljivosti, spremnosti da se sve učini kako bi se stekao jedan važan instrument koji omogućava uključivanje u političku borbu za raspodelu moći, uticaja i bogatstva u društvu. Osnivači političkih partija, postaju njihove “nedodirljive” vođe i autoriteti. To je, često, način da odlučni, beskompromisni (često i beskrupolozni) aktivisti i organizatori izađu iz standardne građanske anonimnosti, postanu poznati, uticajni, važni, traženi, poštovani ili osporavani. Osnivanje političkih partija i postajanje njihovim vođom, predstavlja najkraći put do afirmacije nekog pojedinca, bez mnogo znanja, veština, rada i energije koja je potrebna u nekoj drugoj oblasti. U savremenoj podeli i poimanju posedovanja, nastala je jedna nova posedovna (vlasnička) sintagma: „imam političku partiju”. Tome doprinosi i veliki publicitet i medijski prostor koji prati i analizira zbivanjima u politici i političkom delovanju (Castells,1997:313-324), a zanemaruje rad (ili mu posvećuje mnogo manje pažnje i prostora), inovacije, ideje i stvaralačke poduhvate u drugim oblastima  (preduzetništvu, kulturi i nauci).

Mnoštvo političkih partija, neka vrsta forsiranog i nametnutog pluralizma nisu doprineli razvoju demokratije, civilnog društva, tolerancije i viših vrednosti političke kulture i političke aktivnosti u društvu, posebno nerazvijenom društvu koje se nalazi u tranzicionom periodu od raspada i propasti ka tržišnoj privredi i demokratiji, kakav je danas primer bosanskohercegovačkog društva. Mnoštvo političkih partija, posebno onih malih, nije doprinelo nijednom segmentu društvenog razvoja i napretka. Nije došlo do vidljivijeg napretka demokratije, tolerancije i razvoja stabilnog, autonomnog i poželjnog građanskog društva u BiH. Naprotiv, politički “hiperpluralizam” sprečava razvoj demokratije, slobodnog građanskog društva a time indirektno (ponegde i direktno) pomaže manifestovanje negativnih i patoloških pojava u društvu, posebno korupcije, privrednih i finansijskih malverzacija, negativne selekcije kadrova u privredi i javnim institucijama, nepotizma, kontrole svih važnijih društvenih delovanja od strane pojedinih partija, sve do umešanosti u kriminal i ilegalne poslove. Veliki broj malih partija na malom socijalnom i izbornom prostoru doprineo je padu sistema vrednosti i devalviranju znanja, individualnih sposobnosti, inovacije, truda, rada, obrazovanja i drugih individualnih sposobnosti čoveka kao ličnosti. Postalo je besmisleno čovekovo opredeljene ka stvaralaštvu, znanju, razumevanju i toleranciji kao ulogu i osloncu u društvenoj aktivnosti i sticanju afirmacije, uticaja, položaja, statusa i ugleda u društvu. Umesto pretpostavke o širenju demokratije kroz partijski pluralizam, u praksi se može primetiti nastajanje neke vrste partiokratije koja podrazumeva kontrolu i dominaciju mnoštva političkih partija nad svim segmentima društvenog života i čoveka kao slobodnog građanina.

            Neke od malih političkih partija osnovali su bivši disidenti, protivnici i   “žrtve” ranijeg režima, ideologije i vlasti (socijalizma, samoupravljanja, komunizma), koja se raspala  početkom devedesetih godina dvadesetog veka. “Otpadnici” i protivnici bivšeg režima postali su cenjene i uvažene vođe novih političkih partija, organizacija i pokreta. Došlo je do potpunog obrta: nekada progonjeni i nepoželjni učesnici političkih i društvenih događaja i aktivnosti -disidenti – postali su poželjni i “obavezni”učesnici svih političkih događaja na početku prelaznog perioda i pojave političkog pluralizma. Disidenti su bili podstaknuti od strane “osvešćenih” građana da počnu sa svojom novom aktivnošću i da budu nosioci demokratskih procesa, pluralizma i razvoja civilnog društva. Popularnost bivših disidenata dostigla je gotovo euforičan stepen podrške i odanosti, tako da su mnogi aktivisti počeli da traže u svojoj biografiji trenutke disidentske prošlosti. Došlo je do neke vrste “samoproglašavanja” za disidente i dodavanja disidentskog statusa u biografijama savremenih političkih vođa i važnih aktivista u političkim partijama.  Popularnost bivših disidenata i sadašnjih političkih vođa dovela je do stvaranja jednog specifičnog psihološkog i socijalnopsihološkog efekta koji se može označiti kao “sindrom disidenta”, koji se može opisati kao stanje u kome se disidenti bivšeg režima doživljavaju i prihvataju od određenih društvenih slojeva (pretežno marginalnih) kao poverljivi, pouzdani i pogodni lideri brojnih novih političkih partija i pokreta. Problem „disidentstva” se nastavlja i kroz postupke cepanja velikih partija ili odlaska nezadovoljnih članova rukovodstva partije. Oni najčešće formiraju nove partije i tako se proces usitnjavanja i „mrvljenja” partijskog prostora nastavlja. Značajan broj malih  političkih partija i njihovih vođa u BiH danas, potiče iz ovakvog političkog miljea i političke atmosfere. Da bi izbegle sudbinu pretvaranja u marginalne političke grupe, male partije nastoje da se raznom metodama „političke gimnastike” (često i manipulacije emotivnim i socijalnim stanjem pojedinih socijalnih i etničkih grupa) zadrže na političkoj sceni,  bilo samostalnim delovanjem ili ulaskom u koalicije.

U situaciji kada je nizak izborni cenzus, kao što je slučaj u BiH (3%), malim partijama skoro da nije potrebno da direktno predstavljaju određene socijalne slojeve, konkretne  potrebe, interese i zahteve građana (Ware, 1995: 73-93). One imaju prostora da “šetaju” od jednih do drugih socijalnih nosilaca, da svoje strateške i taktičke političke ciljeve i instrumente podešavaju prema aktuelnim zbivanjima i trenutnim interesima, da odbacuju jedene i prihvataju druge ciljeve, interese i socijalne subjekte. Veliki broj političkih partija ne može da pronađe dovoljno važnih socijalnih subjekata čije bi interese i potrebe artikulisao i zastupao, zbog toga se njihova aktivnost ne kreće u tom pravcu, već oni pokušavaju da se predstave kao zastupnici interesa svih socijalnih slojeva, političkih, ideoloških i kulturnih težnji i tendencija. To se čini kroz poznate, često upotrebljavane (uvek zloupotrebljavane) političke fraze:  “predstavljanje naroda”,[2] izražavanje “narodne volje”, delovanje “u ime naroda”, stečeno “narodno poverenje”.  Na drugoj strani, građani i birači ostaju zbunjeni velikim brojem političkih partija i njihovim sličnim obeležjima, političkim profilima, karakteristikama političke kulture i ukupnom političkom ponudom.[3] Takvo stanje je dovelo do svojevrsnog političkog apsurda: veliki broj političkih partija ali mala ponuda različitih opcija stavova, te još manja mogućnost građanima da odaberu onu političku partiju koja će izražavati i predstavljati njihove stavove, društvene interese i aktivnost. Jedan broj malih političkih partija se usmerava ka pronalaženju ad hoc socijalnih i interesnih grupa na koje će se pozivati i pokušavati da se ukoreni u njihovo socijalno biće, samo u vreme predizborne kampanje ili neke, parlamentarne aktuelne aktivnosti i situacije[4].  Jedan broj malih  političkih partija usmerava svoju aktivnost više na traganje za koalicionim partnerima, nego na socijalno i društveno ukorenjivanje i reprezentovanja građana.[5]

Uzroci neuspeha malih partija na izborima u BiH 2006. godine       

Oktobarski izbori u BiH pokazali su pravu sliku stanja i mogućnosti mnoštva malih političkih partija i političkih grupa. Na izborima se pojavilo više od 50 malih, patuljastih političkih partija, od kojih je samo nekoliko prešlo izborni cenzus (3%) i ušlo u parlament, bilo samostalno ili u koaliciji sa drugim partijama[6]. Izbori su otkrili sve slabosti malih partija, kontradiktornosti i nefunkcionalnosti političkog „megapluralizma u BiH i slabosti izbornog sistema. Moguće je naznačiti nekoliko uzroka neuspeha malih političkih partija na izborima u BiH 2006. godine.

  1. 1. Pokazalo se da socijalna neukorenjenost političkih partija, njihova slaba komunikacija sa pojedinim društvenim grupama i socijalnim interesima daje negativan efekat na njihovu političku poziciju. Većina malih partija je prihvatila strategiju „catch all” što se tiče zastupanja interesa u društvu. Nastojali su da se nametnu svim socijalnim slojevima i subjektima u društvu. To je već bila naznačena gubitnička pozicija, jer velike stranke imaju ekskluzivitet da se bore za sve biraće. One partije koje su se opredelile da zastupaju interese pojedinih socijalnih grupa nisu uspele dovoljno da se nametnu tim grupama, kako zbog kratkog vremena u kom su prisutne na političkoj sceni, tako zbog nejasnih stavova, namera, i odlučnosti u njihovom iznošenju.
  2. Male partije, često, nemaju jasno definisan politički i idejni profil. Istraživanja su pokazala da 34 male partije koje su učestvovale na izborima nemaju svoj politički program kao poseban (ključni) dokument koji mogu pružiti biračima i jvnosti na uvid. Njihova politička ponuda sastojala se od parola ili neposredno formulisanih političkih i ideoloških stavova koji imaju opšti karakter ili neki trenutni interes. Često je to bilo zasnovano na suprotstavljanju nekoj drugoj političkoj partiji ili političkoj ponudi, nekada i na nekoj aferi ili političkom događaju. Obično su se takve partije oslanjale na svoje lidere i njihovu snalažljivost u uslovima izborne konkurencije.
  3. Jedan od uzroka neuspeha malih partija može se tražiti i u nedostatku dovoljno harizmatskog vođe. Većina afirmisanih partijskih lidera pripada velikim partijama ili onim malim partijama koje su uspele da pređu izborni cenzus. S obzirom da se većina političkih i partijskih aktivnosti prepoznaje i usmerava preko spodobnosti i snalažljivosti njihovih vođa, onda su male političke partije bile u podređenom položaju tokom predizborne aktivnosti. Mnoge od njih su morale da tek izgrađuju imidž i profil svojih lidera.
  4. Uzrok neuspeha nekih malih partija na izborima nalazi se i u njihovom „otpadničkom poreklu” od velikih partija. Neke partije su nastale izdvajanjem dela rukovodstva, određenih ideoloških (više političkih) frakcija, osmostaljenjem nekoliko lokalnih odbora i slično. Te partije nose hipoteku „otpadništva” koja odbija ranije birače i simpatizere rukovodstva tih partija, kao što i ostavlja sumnju kod novih birača u njihovu nameru, sposobnost i doslednost.
  5. Neuspeh malih partija na izborima može se tražiti i u  njihovoj nedefinisanoj i nestabilnoj unutrašnjoj strukturi. Te partije su nastajale u kratkom vremenskom periodu i nisu uspele da dovoljno dobro,  čvrsto i precizno definišu svoje unutrašnje odnose i odnose sa okruženjem, odnosno socijalnim i interesnim grupama koje žele da predstavljaju
  6. Čini se da najvažniji razlog neuspeha malih političkih partija leži u zamoru birača i građana od „megapluralizma” i „megapartizma” u političkom sistemu i političkim odnosima u BiH. Veliki broj političkih partija i političkih ponuda stvarao je zabunu kod birača, nisu bili u stanju da prepoznaju nove stvari, ideje i lica. Sve je delovalo isto, malo je bilo novih ideja, stavova, namera. Birači više nisu bili spremni da daju svoj glas onim partijama za koje su pretpostavljali da neće ući u parlamente. Opredelili su se za  nekoliko velikih partija koje u prvi plan ističu nacionalnu vezanost (SDA, Stranka za BiH, HDZ, SNSD) i jednu partiju koja ima blagu vrziju građanskog profila (SDP). Prošlo je nekoliko malih partija koje već desetak godina egzistiraju i čije su vođe bile ranije afirmisane. Može se reći da su birači „okrenuli leđa” malim partijama, te da će to biti uzrok „hlađenja” i opadanja neracionalnog megapluralizma u BiH.

 

LITERATURA

  1. Bugajski, Janusz. 2002. Political Parties of Eastern Europe: A Guide to Politics in the Post-Communist Era, Washington: Sharpe,.CSIS

2.      Castells, Manuel. 1997. The power of identity, Blackwel Publishing,

  1. Duverger, Maurice. 1964. Les partis politiques, u: Pulišelić, Stjepan (ed.). 1971. Političke stranke kao faktor suvremenog političkog sistema, Zagreb: Naprijed, str. 158-161, 201-205, 271-276
  2. Kostelecky, Tomas. 2002. Political Parties after Communism : Developments in East-Central Europe, Baltimore: The Johns Hopkins University Press
  3. Leiserson, Averi. 1958. Parties and Politics, u: Pulišelić, Stjepan (ed.). 1971. Političke stranke kao faktor suvremenog političkog sistema, Zagreb: Naprijed, str.135-139
  4. Lewis,G.Paul. 2001. Political Parties in Post-Communist Eastern Europe, London:Routledge
  5. Hrebanar, Rroland., Burbank,J.Matthew and Robert C.Benedict.. 1999.  Political Parties, Interest Groups, and Political Campaigns, Colorado: Westview Press.
  6. Neuman, Sigmund. 1956. Modern Political Parties, u: Pulišelić, Stjepan (ed.). 1971. Političke stranke kao faktor suvremenog političkog sistema, Zagreb: Naprijed, str. 92-96
  7. Popovic,V.Mihajlo. 2002. Nacionalna katastrofa i političko otrežnjenje, Beograd: Plato
  8. Pulišelić, Stjepan (ed.). 1971. Političke stranke kao faktor suvremenog političkog sistema, Zagreb: Naprijed
  9. Schattschneider, E.E. Stranke, u: Pulišelić, Stjepan (ed.). 1971. Političke stranke kao faktor suvremenog političkog sistema, Zagreb: Naprijed, str. 97-98
  10. Ware, Alan. 1996. Political Parties and Party Systems, Oxford: Oxsfor University Press
  11. Zeigler, Harmon. 1964. Interes Groups in American Society, u: Pulišelić, Stjepan (ed.). 1971. Političke stranke kao faktor suvremenog političkog sistema, Zagreb: Naprijed, str. 161-164

[1] U septembru 2006. godine bilo je 76 političkih partija i političkih organizacija (od toga 7 velikih partija) u Bosni i Hercegovini. Ako se ima u vidu da BiH ima oko 4 miliona stanovnika, to bi značilo da svaka politička partija “raspolaže”, prosečno, sa oko 50 hiljada stanovnika. Ali ako se pretpostavi da je manje od 3 miliona stanovnika sa biračkim pravom, onda vidimo da       taj prosek pada na oko 35 hiljada potencijalnih birača. Uzmemo li u obzir da  na izbore izlazi nešto više od polovine upisanih birača, onda je moguće zaključiti da svaka od pomenutih partija potencijalno može računati (uzeto kao prosek) na dvadesetak hiljada birača, simpatizera, članova ili onih koji na bilo koji način ostvaruju odnos, komunikaciju sa nekom od registrovanih političkih partija.  Ovo govori o velikoj podeli i rascepkanosti biračkog tela, slabljenju njegovog uticaja na politiku i društvena kretanja, pa i njegovoj marginalizaciji. U istom periodu u Srbiji je registrovano više od 400 političkih partija i političkih grupa. Među njima je najviše malih patuljastih partija,a svega nekoliko velikih i uticajnih partija.[2] Političari u BiH koriste sintagme (floskule) “narodna volja”, “narod”, “narodni predstavnici”,koje imaju dvostruko značenje (svesno ili nesvesno zbunjujuće): u jednom trenutku se misli na građane, bez obzira na njihovu etničku, versku, kulturnu različitost i podeljenost, dok se u drugom momentu misli na prestavnike određene nacionalne grupe ( sinonim za naciju). Političari i političke vođe koji su svesni te zabune, često je koriste kao sredstvo političke manipulacije građanima, needukovanim masama.

[3] Skoro sve političke partije u BiH, kao i u neposrednom okruženju, u svojim nazivima ističu naznaku “demokratska/i”, iako njihovo delovanje, često, nije sasvim demokratsko. Isto je i sa etničkim i kulturnim obeležjem. Najčešće se kombinuju “demokratska/i” sa nacionalnim obeležjem.

[4] U predizbornoj kampanji za izbore u BiH 2002. godine dominirale su teme o penzionerima, otpuštenim i nezaposlenim radnicima iz bivših velikih društvenih (kasnije državnih) preduzeća, invalidima i drugim ugroženim kategorijama. U izbornoj kampanji u BiH 2006. godine ove teme više nisu bile aktuelne za većinu političkih partija, posebno ne za one male partije, iako su se ti problemi još pojačali u odnosu na 2002. godinu. Te probleme su sada  zastupale male partije i političke interesne grupe koje su nastale direktnim uključivanjem tih socijalnih grupa u u izborno takmičenje (partija penzionera, stranka zaštite prava boraca, demokratska stranka invalida BiH). U predizbornoj kampanji 2006. u BiH dominirale opšte teme: društvene reforme, položaj i status pojedinih etničkih grupa, pitanje Ustava BiH, evropske integracije, mladi i slično.

[5] Za većinu malih političkih partija, koalicije postaju jedini način ulaska u parlament. Zbog tga one razvijaju posebnu veštinu koalicionog partnerstva, koje se izražava stavom poznatim kao “koalicioni potencijal”. Male partije se trude da ostvare i prikažu svoj “koalicioni potencijal” na razne načine. Najčešće to postižu dobrim vezama, saradnjom i odnosima svojih predsednika i vođa sa vođama većih (velikih) političkih partija koje predstavljaju vodeću snagu i subjekt koalicije.

[6] Na izborima je učestvovalo ukupno 56 političkih subjekata: 34 partije (8 velikih i 26 malih), 10 koalicija (u njima 25 malih partija) i 12 nezavisnih kandidata. U Republici Srpskoj u Narodnu skupstinu RS prošle su 3 male partije, dok 21 mala partija nije prosla izborni cenzus. U Federaciji BiH prošle su izborni cenzus samostalno 3 male partije i 6 partija u dve koalicije, dok 18 malih partija nije prošlo izborni cenzus. Bilo je 11 partija koje su dobile manje od hiljadu glasova, a 5 partija manje od 100 glasova.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *